1η Ιουλίου 1913: Όταν η Δράμα ανέπνευσε το αρωμα της Ελευθερίας
— Το ιστορικό μήνυμα του τότε Μητροπολίτη Δράμας, Αγαθάγγελου.
Το Χρονικό της λύτρωσης και τα πρώτα τηλεγραφήματα
«Χαράς ευαγγέλια! Ελευθερία
και Ελευθέρια εορτάζομεν»
Έρευνα –επιμέλεια Ιωάννης Στ. Σταυρίδης
1η Ιουλίου 1913. Ο ελληνικός στρατός απελευθερώνει την ιστορική πόλη της Δράμας, υπό την ηγεσία του Συνταγματάρχη Νικολάου Μιχαλόπουλου Αρκαδικού, έπειτα από 529 χρόνια δουλείας και ολοκληρώνεται η απελευθέρωση της Μακεδονίας. Ο ντόπιος πληθυσμός πανηγυρίζει στους δρόμους έχοντας υποστεί διωγμούς δεινά και φρικαλεότητες που δεν στάθηκαν όμως αρκετά να τον λυγίσουν
«Χαράς ευαγγέλια! Ελευθερία και Ελευθέρια εορτάζομεν από της 4 μ.μ. έν τη Δράμα. Αναπνέομεν! Ζώμεν! Κινούμεθα!», το μήνυμα του Μητροπολίτη Δράμας, Αγαθάγγελου.
1η Ιουλίου 1914 και οι Δραμηνοί γιορτάζουν με κάθε μεγαλοπρέπεια την πρώτη επέτειο « του καθαρισμού της Δράμας από του Βουλγαρικού άγους» (ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 5.7.1914).
Και φυσικά τα πρώτα τηλεγραφήματα των ελεύθερων Δραμηνών προς την ηγεσία της χώρας δε λείπουν.
Διαβάζουμε στην εφημερίδα «ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ» στις 5.7.1914:
Α. Μ. Βασιλέα Κωνσταντίνον.
«Δράμα πανηγυρίζουσα την πρώτην επέτειον της απαλλαγής της του Βουλγαρικού άγους καθυποβάλει Υμετέρα Μεγαλειότητι πρωτεργάτη Εθνικής αποκαταστάσεως άπειρον αυτής ευγνωμοσύνην».
Κύριον Βενιζέλον.
«Δράμα πανηγυρίζουσα επέτειον Εθνικής αποκαταστάσεως υποβάλει πρωτεργάτη Εθνικού μεγαλείου άπειρον ευγνωμοσύνην».
Μέραρχον 7ης Μεραρχίας.
Στρατηγέ.
« Δράμα απαλλαγείσα επαχθούς ζυγού, σωθείσα εκ σφαγής, και καταστροφής δια ταχείας προελάσεως υμετέρας Μεραρχίας, εκφράζει υμίν σήμερον επέτειον απελευθερώσεώς της, βαθείαν ευγνωμοσύνην»
21ον Σύνταγμα.
Σήμερον επέτειον εισόδου 21ου Συντάγματος εις ημετέραν πόλιν, Δήμος πανηγυρίζων χαιρετίζει αξιωματικούς και στρατιώτας συντάγματος αγγέλων συνάμα ότι ωνόμασε μίαν των κυριωτέρων οδών του «Οδόν 21ου Συντάγματος».
Συνταγματάρχην
Μιχαλόπουλον Αρκαδικόν.
Δήμος Δράμας επί τη επετείω απελευθερώσεως χαιρετίζει μετά σεβασμού τον πρώτον Έλληνα αξιωματικόν όστις ύψωσε την Κυανόλευκον επί της δεινώς τυραννουμένης πόλεως».
Γεν. Διοικητήν Μακεδονίας.
Λαός Δράμας και περιφερείας πανηγυρίζων επέτειον απελευθερώσεώς του, ετέλεσε δοξολογίαν και πάνδημον Λαϊκήν πανήγυριν ζητοκραυγάζων υπέρ Βασιλέως, Κυβερνήσεως και Στρατού».
Ο Δήμαρχος Δράμας.
Έκτοτε, από το 1914, μέχρι και σήμερα οι απόγονοι εκείνων των παλληκαριών που έδωσαν ατέλειωτες μάχες κατά τον Μακεδονικό Αγώνα, που με το αίμα τους πότισαν την Μακεδονική, δεν έπαψαν να τα τιμάνε με πανηγυρικές εκδηλώσεις. Με δοξολογίες, με παρελάσεις, με παραδοσιακούς χορούς.
Ο τοπικός τύπος κάθε 1η Ιουλίου κάνει ειδικά αφιερώματα αναφερόμενος στον ηρωισμό εκείνων των παλληκαριών.
Ένα τέτοιο αφιέρωμα με αναφορά στην 1η Ιουλίου 1913 βρίσκουμε στην τοπική εφημερίδα « Η ΠΡΩΙΑ» την 1 Ιουλίου 1938.
Θεωρούμε υποχρέωσή μας, να μεταφέρουμε στη σημερινή γενιά κείμενα εκείνης της εποχής, που τιμάνε την ημέρα της 1ης Ιουλίου 1913.
Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΠΕΤΕΙΟΣ
«Η Δράμα, η παναρχαία ελληνική πόλις της ελληνικοτάτης αρχαίας Θράκης του Ηροδότου και της Μακεδονίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, εν τη οποία ελατρεύοντο οι ελληνικοί Θεοί, ο Διόνυσος, ο Απόλλων, η Ήρα, η Δράμα των ελληνοαίμων Σαρτρών που επολέμησαν τον Ξέρξην εκστρατεύοντα κατά της Ελλάδος, η Πατρίς του Ορφέως, η πολυπαθής και μαρτυρική Δράμα η διατηρήσασα ακμαίον και αλώβητον το ελληνικόν της φρόνημα, καίτοι επί αιώνας ολοκλήρους υπέστη τα πάνδεινα υπό το πέλμα αγρίων και ωμών κατακτητών, πανηγυρίζει σήμερον την ιεράν επέτειον της οριστικής της απελευθερώσεως από τους όνυχας του τελευταίου τυραννικού της κατακτητού.
Γηθοσύνως και παλλαϊκώς, άς εορτάσωμεν όλοι οι Δραμηνοί την σημερινήν μεγάλην επέτειον, που μας εχάρισε τας αγαθά της ελευθερίας και μας επανωδήγησεν εις τους κόλπους της στοργικής Μητρός.
Και η ευγνωμοσύνη μας, ας διατρανωθή βαθυτάτη και πανηγυρική προς τας αγίας εκατόμβας των ηρωϊκών εκείνων αγωνιστών του 1913, που προσέφερον εαυτούς ολοκαύτωμα δια την ελευθερίαν μας.
Η πρώτη και πάνδημος σπονδήμας, ας γίνη προς την Ιεράν και Σεπτήν σκιάν ΕΚΕΙΝΟΥ του Μεγάλου Στρατηλάτου και Ελευθερωτού, όστις με την αήττητον Ρομφαίαν του έκοψε τα δεσμά της Δράμας που την εκράτουν δούλην και αλυσσόδετον επί πέντε αιώνας.
Ας αγαλλιάση η Μεγάλη Ελληνική Ψυχή Του και ας σαλεύσουν από ευφροσύνην τα ιερά οστά των ηρώων που εθυσιάσθησαν εις τον Βωμόν της ελευθερίας μας.
Η σημερινή Δράμα ανεδείχθη ανταξία των θυσιών και των αγώνων των υπό την πνοήν του Νέου Κράτους, επί κεφαλής του οποίου ίσταται περιβαλλόμενος από την λατρείαν και αφοσίωσιν του Λαού Του, ο λαοφιλής Υιός του ελευθερωτού Γεώργιος ο Β΄ και τον οίακα του οποίου κρατεί εις τας στιβαράς χείρας Του ο ένδοξος επιτελής των νικών και των τροπαίων μας.
Η Δράμα ανεδείχθη των αγώνων των. Και απτή απόδειξις, η ευτυχής συγκυρία του εφετεινού πανηγυρισμού της ελευθερίας της με τας τελουμένας εν τω περικαλλεί Σταδίω της, Εθνικάς και αθλητικάς εορτάς που συνεκέντρωσαν το άνθος της ελληνικής αλκίμου Νεότητος της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης εις την παλαίφατον πόλιν μας.
Την άλκιμον Μακεδονοθρακικήν Νεολαίαν, που από τα χείλη της αναπέμπεται μυριόστομος η ευλογία που από την ψυχήν της αναβλύζει αστείρευτος η ευγνωμοσύνη της προς τους λυτρωτές της Πατρίδος της.
Η άλκιμος αυτή και δολιχοδρόμος αιθερίων του Έθνους ιδανικών Μακεδονοθρακική Νεότης, είναι η πλυτιμοτέρα κληρονομία την οποίαν εκληροδότησαν εις τα εδάφη μας οι αθάνατοι ελευθερωταί των.
Η νεότης αύτη είναι η ωραία Φρουρά της Νέας Ελλάδος η θεληματική εντολοδόχος της 4ης Αυγούστου, οι φορείς του 3ου ελληνικού πολιτισμού.
Είμεθα δε απείρως ευτυχείς διότι η Δράμα θα εορτάση σήμερον την επέτειον της απελευθερώσεώς της, θάλπουσα εις τους κόλπους της τετράκισχιλίους εκπροσώπους της Μακεδονοθρακικής Νεότητος».
Κ.
(Από την εφημερίδα «Η ΠΡΩΙΑ» στις 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 1938)
Αναμνήσεις παλαιού
από την απελευθέρωσιν
της πόλεως Δράμας
Η σφαγή του Δοξάτου
«Μία δοκιμαστική αμαξοστοιχία της οποίας επέβαινε η διμοιρία πεζικού και επί της οποίας εσκαρφάλωσε την τελευταίαν στιγμήν ο χαράσσων τας γραμμάς ταύτας, πολεμικός απεσταλμένος, εκινείτο με βραδύτητα και με περίσκεψιν εκ Σερρών προς την Δράμαν το απόγευμα της 1 Ιουλίου 1913.
Όταν η αμαξοστοιχία έφθασεν εις τον σταθμόν Τοπάλιανης – σημερινής Χρύσας νομίζω – εξετροχιάσθη. Κομιτατζήδες είχαν ξυλώση τεχνιέντως την γραμμήν προ ολίγου μόλις. Εύρομεν εκεί γύρω φωτιά αναμμένη και αποτσίγαρα που έκαιαν ακόμη.
Οι φαντάροι με τα όπλα έτοιμοι κατέλαβον τας θέσεις δια να αμυνθούν. Ήτο προφανές ότι ενεπέσαμεν εις ενέδραν. Αλλ΄ αντί των κομιτατζήδων ενέσκυψεν μια από τας καταρρακτώδεις εκείνας καλοκαιρινάς βροχάς. Δύο φαντάροι ανέλαβον να επιστρέψουν πεζή εις τας Σέρρας και να ειδοποιήσουν δια το πάθημά μας. Εν τω μεταξύ η νύκτα επανήλθεν ασέληνη, απειλητική. Οι φαντάροι δεν έκλεισαν μάτι. Αγρυπνούσαν με το όπλον έτοιμοι.
Κατά τας πρώτας μεταμεσονυκτίους ώρας, έφθασεν εκ Σερρών μια ατμομηχανή με κρίκους. Επανέφερεν την ιδικήν μας μηχανήν εις τας σιδηροτροχίας και εξεκινήσαμεν. Επροχωρούσαμεν με προφύλαξιν. Ο κάμπος ήτο έρημος, αλλού θερισμένος και αλλού αθέριστος. Ψυχή ζώσας δεν εφαίνετο πουθενά. Που και που εφαίνετο κανένα πτώμα χωρικού τυμπανιαίον, κανέναν γιλιό, κανένα αμπέχωνο, κανένα όπλο. Ο πόλεμος είχε περάση προ ολίγον από τον εδελφικόν κάμπον.
Εις την Δράμαν εφθάσαμεν ολίγον μετά την ανατολήν του ηλίου.
Ο σταθμός ήτο έρημος σχεδόν. Ένας αξιωματικός του πεζικού με ολίγους φαντάρους ευρίσκοντο εκεί.
_ Ζήτω! Εφωνάξαμεν από τα βαγόνια.
-Ζήτω! Μας απήντησαν από κάτω.
Επροχώρησα προς την πόλιν. Μία μεγάλη αποθήκη αριστερά του δρόμου εκαίετο. Την είχαν πυρπολήσει οι βούλγαροι.
Η πόλις παρελήλη από ενθουσιασμόν. Μερικαί ελληνικαί σημαίαι εκυμάτιζαν εις τα σπήτια και εις μαγαζιά. Όλοι είχαν την φυσιογνωμίαν ανθρώπων που διέφυγαν τον φοβερόν κίνδυνον.
Μια επιτροπή από Έλληνας και Τούρκους, προκρίτας διοικούσε την πόλιν. Ενθυμούμαι ακόμη τον μακαρίτην Σταύρον Πεντζίκην που ευρήκα πρώτον μόλις ανέβηκα εις το Δημαρχείον.
Έτρεξα εις τον Μητρπολίτην τον αείμνηστον Αγαθάγγελον. Τα μάτια του ήταν διαρκώς υγρά από δάκρυα ενθουσιασμού και η φωνή του μεταλλική και κουδουνιστή πάντοτε είχε βραχνιάση.
-Τι υπεφέραμεν, τι υπέστημεν! Μ΄ έλεγε και μ’ επαναλάμβανε. Αλλά δόξα τω θεώ εσώθημεν και ηλευθερώθημεν.
Του εζήτησα να μου διηγηθή τα μαρτύρια του ποιμνίου του.
Μου έδωκε ένα τετράδιο με το ημερολόγιόν του. Εδώ τα γράφη όλα, μου είπε. Πάρε ότι σ΄ αρέσει.
Αλλά την γενικήν χαράν ήλθε να δηλητηριάση ένα φοβερόν άγγελμα:
Το Δοξάτον είχε πυρποληθή και σφαγή. Δεν έμεινεν λίθος επί λίθου κ ψυχή ζώσα έλεγαν αι πληροφορίαι των αυτοπτών υπερβολικαί πάντοτε όπως όλαι αι πρώται πληρορίαι και μάλιστα όταν προέρχονται από κατά φαντασίωσιν αυτόπτας.
Έπρεπε να τρέξω εις το Δοξάτον. Θα ήτο μία πρώτη τάξεως δημοσιογραφική επιτυχία.
Η διοικούσα επιτροπή διέταξε ένα τούρκον Χαντζήν να μου δώση το καλλίτερον άλογόν του. Ίππησα και έσπευσα προς την μαρτυρικήν κωμόπολιν. Από μακρυά είδα τους καπνούς των καμένων σπιτιών της. Και από τα πρόθυρα ήκουσα τους γόους και τους ολοφυρμούς των χηρών και ορφανών.
Πτώματα φρικωδώς κρεουργημένα κατέκειντο ακόμη εις διάφορα σημεία. Τα περισσότερα είναι εις την κοίτην του χειμάρρου. Από τα θολά νερά κάποιας μπάρας εξείχαν χέρια, πόδια, κεφάλια σφαγιασθέντων ανθρώπων.
Τι είσαι εσύ, μου είπαν αγριεμένοι πέντε – έξ άνθρωποι οι οποίοι κρατούντες τσεκούρια, δρεπάνια και ξύλα έσπευδαν να περικυκλώσουν το άλογό μου.
-Αδελφός σας, έλλην δημοσιογράφος που έρχομαι να κλάψω μαζύ σας για την συμφοράν.
-Καλώς ήλθες! Βλέπεις μας έκαμαν τα σκυλιά;
Δεν επέρασε μια ώρα και μία οχλοβολή ηκούσθη.
Είχεν ανακαλυφθή κρυμμένος εις το σπίτι του ένας από τους τούρκους που εβοήθησεν τους βουλγάρους εις την σφαγήν. Και κόσμος επολιορκούσε το σπήτι απειλών θα το κάψη αν δεν παραδοθή ο Τούρκος. Παρεδόθη ο κακούργος. Ήτο πτώμα. Οχροπράσινος δεν ημπορούσε ούτε να σταθή ούτε να ομιλήση. Θα τον ελυντζάριζαν αμέσως αν δεν επενέβαιναν οι πρόκριτοι. Εσύρθη εν μέσω αναθεμάτων και απειλών εις το Κοινοτικόν Κατάστημα όπου είναι σήμερον εγκατεστημένη η χωροφυλακή και ενεκλείσθη εις ένα δωμάτιον.
Αλλά ο εξαγριωμένος κόσμος δεν εννοούσε να ησυχάση. Αυξανόμενος και πληθυνόμενος και λυσσών ολονέν και περισσότερον περιεκύκλωσε το κοινοτικόν κατάστημα.
Κάποια στιγμή εισέβαλεν εις αυτό και άρπαξαν τον κακούργον.
Και τότε είδα πόσον αγριοι ημπορούν να γίνουν οι άνθρωποι οι άνθρωποι εις ωρισμένας στιγμάς και πως εντός ολίγων δευτερολέπτων ημπορούν να λιανίσουν ένα όμοιόν των…».
Ο ΠΑΛΑΙΟΣ
(Από την εφημερίδα « Η ΠΡΩΙΑ» στις 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 1938).
Το Πρόγραμμα του σημερινού εορτασμού
Η σημερινή πάνδημος δοξολογία
επί τη επετείω της απελευθερώσεως
της πόλεως υπό του Ελλ. Στρατού
«Σήμερον την 9ην π.μ. επί τη 25η επετείω της απελευθερώσεως της πολεώς μας θα ψαλή εις τον Μητροπολιτικόν Ναόν προεξάρχοντος του Σεβασμιωτάτου Δράμας – Φιλίππων και Κ. Νευροκοπίου κ. Βασιλείου, δοξολογία εις ήν θα παραστούν ο Υπουργός Γεν. Διοικητής κ. Κάβδας, ο Γεν. Γραμματεύς Γεν. Δ/σεως Θράκης κ. Καλαντζής, ο Νομάρχης μας κ. Δήμας, οι παρεπηδημούντες ενταύθα Νομάρχαι και Δήμαρχοι και άπασαι αι λοιπαί πολιτικαί, δικαστικαί και στρατιωτικαί αρχαί της πόλεώς μας.
Επίσης θα παραστούν τα προεδρεία όλων των σωματείων Εθνικών, επιστημονικών, εμπορικών, επαγγελματικών κ.λ.π.
Μετά την δοξολογίαν η οποία θα ψαλή υπό της εκκλησιαστικής χορωδίας Κομοτινής θα επακολουθήση εις το Δημοτικόν Μέγαρον δεξίωσις των επισήμων και του πλήθους.
Ακολούθως την 11ην π.μ. θα γίνη παρέλασις του στρατού, προσκόπων, φαλαγγιτών, οδηγών και των μαθητών των σχολείων προ του κ. υπουργού και των λοιπών επισήμων.
Την 5ην απογευματινήν θα λάβη χώραν εις την πλατείαν των Στρατώνων η πολεμική εορτή του συντάγματος καθ’ήν θα ψαλή επιμνημόσυνος δέησις και θα γίνη η εκφώνησις των ονομάτων των πεσόντων.
Ακολούθως θα γίνη ομιλία περί της ιστορίας και της δράσεως του συντάγματος, θα επακολουθήση δε δεξίωσις των προσκεκλημένων.
Εις την πολεμικήν εορτήν του Συντάγματος καλείται να μετάσχη άπας ο Λαός».
(Από την εφημερίδα «Η ΠΡΩΙΑ» στις 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 1938)
