Απαγορεύεται η χωρίς άδεια, αντιγραφή, αναδημοσίευση του περιεχομένου
80 χρόνια πριν (28 & 29 Σεπτεμβρίου 1946): Οι τελετές της επετείου της Σφαγής του 1941
Το έργο της ανακάλυψης ομαδικών τάφων εκτελεσθέντων, της ανακομιδής, της μετακομιδής και του ενταφιασμού των οστών στο Μνημείο
Γεωργία Μπακάλη
Για να τελέσει η πόλη της Δράμας το μνημόσυνο του 1946, έπρεπε πρώτα να φροντίσει για την ανακάλυψη των οστών των «υπό των Βουλγάρων σφαγιασθέντων κατοίκων Δράμας».1 Τις ημέρες που πλησίαζε η πένθιμη επέτειος του 1946, και συγκεκριμένα από τις 24 Σεπτεμβρίου, συνεργεία του Δήμου Δράμας με τη βοήθεια του στρατού ανέσκαπταν ομαδικούς τάφους σε διάφορες θέσεις περιμετρικά της πόλης. Ας θυμηθούμε, λοιπόν, το χρονικό της εκταφής και ανακομιδής των οστών των ανθρώπων εκείνων που πήγαν σαν πρόβατα στη σφαγή. Και ας είναι αυτή η αφήγηση ένας ελάχιστος φόρος τιμής στους ανθρώπους εκείνης της γενιάς που γνώρισαν εθνικές περιπέτειες, καταστροφές, ξεριζωμό, φτώχεια, πόλεμο, κατοχές, στερήσεις, αρρώστιες, πείνα, φόβο και βία.
Η εκταφή των λειψάνων άρχισε από τη θέση Πευκάκια (πάνω από τον Νέο Κόσμο). Σε τρεις τάφους βρέθηκαν τα λείψανα και τα οστά 37 εκτελεσθέντων στις 29 Σεπτεμβρίου 1941. Από τους εκτελεσθέντες, 30 ανακαλύφθηκαν σε ομαδικό τάφο δεμένοι με σύρμα αγκαθωτό και σχοινιά, μεταξύ αυτών βρέθηκαν και 6 πτώματα που δεν είχαν αποσυντεθεί. Σε δεύτερο τάφο ανακαλύφθηκαν 6-7 λείψανα τελείως αποσυντεθειμένα και στον τρίτο τάφο ένα λείψανο. Τα οστά μεταφέρθηκαν στον ναό της Αγίας Τριάδας. Το συνεργείο θα συνέχιζε την έρευνα στην ίδια περιοχή, διότι αυτόπτης μάρτυρας, που είχε σωθεί τότε ως εκ θαύματος, ισχυρίστηκε ότι υπήρχαν κι άλλοι ομαδικοί τάφοι, εφόσον εκεί ήταν δεμένοι προς εκτέλεση και άλλοι 130 περίπου κάτοικοι της πόλης.2
Το Φως, 1.10.1946
Ομαδικός τάφος κοντά στην τοποθεσία Δενδράκια.
Την επομένη ανακαλύφθηκε και τρίτος ομαδικός τάφος, κατά υπολογισμούς με 100 πτώματα, που δεν είχαν αποσυντεθεί, «στοιβαγμένα με τας ενδυμασίας των ανεπάφους και τας τρίχας επί της κεφαλής […] Στο αντίκρισμα του φρικτού θεάματος ηκούοντο οι αναθεματισμοί, ύβρεις φωναί αντεκδικήσεως εναντίον των Βουλγάρων βαρβάρων κατακτητών, οι οποίοι ασυνειδήτως εξετέλεσαν τα απάνθρωπα και κτηνώδη εγκλήματα».3 Την ημέρα εκείνη φωτορεπόρτερ δραμινών εφημερίδων, Αθηνών και Θεσσαλονίκης, Βρετανοί αξιωματικοί και ο φωτογράφος Θ. Σερβάνης φωτογράφιζαν τους τάφους.
Έπειτα από υπόδειξη κατοίκου της Καλλιφύτου, νέοι ομαδικοί τάφοι ανακαλύφθηκαν την επομένη σε διάφορες θέσεις ανατολικά της πόλης. Κάτω από τους στρατώνες Πυροβολικού, και στον δρόμο από το λατομείο προς το εργοστάσιο Αίμος, ανακαλύφθηκε ομαδικός τάφος με 17 πτώματα. Κοντά στην τεχνητή λίμνη (γκιόλα) επί της οδού Καλλιφύτου και κοντά τους στρατώνες Πυροβολικού, ανακαλύφθηκαν δύο ομαδικοί τάφοι. Από τον έναν ανασύρθηκαν 31 πτώματα που είχαν τελείως αποσυντεθεί, «διότι τους είχον αφαιρεθή ως καινουργή τα ενδύματα». Παραπλεύρως βρέθηκαν 2 πτώματα και ένας ίππος. Τα πτώματα ήταν πάλι δεμένα με αγκαθωτά σύρματα και σχοινιά και εντός αβαθών λάκκων ενός μέτρου. Λαός και στρατός επισκέπτονταν τους τάφους και «ηκούετο καταρώμενος και υβρίζων εξ αγανακτήσεως τους κακούργους και βανδάλους Βουλγάρους κατακτητάς».4
Ομαδικός τάφος με 40 σκελετούς, δεμένους με αγκαθωτό σύρμα και καλώδιο, βρέθηκε κοντά στο Ινστιτούτο Καπνού.5 Στη θέση Λατομείο Νικηφόρου βρέθηκε ομαδικός τάφος 19 σκελετών που εκτελέστηκαν στις 30 Σεπτεμβρίου και ήταν κάτοικοι Νικηφόρου. Άλλος ένας ομαδικός τάφος με 5 σκελετούς βρέθηκε κοντά στους Στρατώνες και δύο μεμονωμένοι τάφοι κοντά στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο. Οι σκελετοί αυτοί, που βρέθηκαν δεμένοι με σύρμα ακιδωτό και καλώδιο, ανήκαν σε κατοίκους της Δράμας.6
Το Φως, 29.9.1946
Ο ομαδικός τάφος του χωριού Χωριστή. Διακρίνονται 170 κρανία διάτρητα από σφαίρες, σύμφωνα με τη λεζάντα της φωτογραφίας.
Οι επιμνημόσυνες τελετές του 1946
Στις 28 Σεπτεμβρίου στον ναό της Αγίας Τριάδας τελέστηκε η νεκρώσιμη ακολουθία. Το εκκλησίασμα με βαθιά συντριβή βίωσε σκηνές αρχαίας τραγωδίας: «[…] διότι οι συγγενείς των σφαγιασθέντων δεν ήτο δυνατόν να συγκρατηθούν και ηκούοντο κοπετοί και θρήνοι των γηραιών μητέρων και αδελφών των θυμάτων».7 Έπειτα τα οστά μεταφέρθηκαν εν πομπή στο Μνημείο των «Σφαγιασθέντων παρά των Βουλγάρων», όπου έγινε ο ενταφιασμός σε ειδική κρύπτη του Μνημείου. Ήταν το τέλος της τελευταίας πράξης του δράματος. Ακολούθησε την επόμενη ημέρα, 29 Σεπτεμβρίου, ομαδικό μνημόσυνο στη Μητρόπολη, τρισάγιο στο Μνημείο και προσκλητήριο των Σφαγιασθέντων. Συμμετείχαν σύσσωμες οι τοπικές αρχές, φορείς και πλήθος πολιτών.
Πρωινός Τύπος, 29.9.1960
Δύο Βούλγαροι που εμπλέκονταν στις σφαγές, ο αστυνομικός διευθυντής Παυλώφ και ο δήμαρχος Ποστοβάρωφ, σύμφωνα με τη λεζάντα της εφημερίδας.
Σε ιδιαίτερα, λοιπόν, φορτισμένο συγκινησιακά κλίμα πραγματοποιήθηκαν οι τελετές του 1946 στην πόλη της Δράμας, οι οποίες διατήρησαν και στα επόμενα μεταπολεμικά χρόνια την αυθεντικότητα του θρήνου. Η προηγούμενη τελετή, του 1945, ήταν η πρώτη που οργανώθηκε (όπως και στο Δοξάτο) καθότι την περίοδο της Κατοχής οι βουλγαρικές αρχές δεν επέτρεψαν να γίνονται μνημόσυνα. Και εκείνη η τελετή του 1945, που έγινε σε ιδιαίτερα κατανυκτική ατμόσφαιρα, αξίζει να μνημονευθεί. Το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο τίμησε τη μνήμη των νεκρών μέσω του εκπροσώπου του, καθηγητή Φρίξου Θεοδωρίδη.8 Στις 29 Σεπτεμβρίου έγιναν τα αποκαλυπτήρια του Μνημείου (του κενοταφίου, δηλαδή, όπου έγινε η απόθεση των οστών το 1946).
Απόσπασμα της επιστολής του Φρίξου Θεοδωρίδη προς την Πρυτανεία του ΕΜΠ.
Αναφέρεται στην εκπροσώπησή του κατά τις τελετές μνήμης το 1945 στη Δράμα.
Τέλος, ας μην παραλείψουμε να αναφέρουμε δύο σημαντικά μνημόσυνα του 1946. Το πρώτο διοργανώθηκε με πρωτοβουλία του Γυμναστικού Συλλόγου Ελπίς (υπό την προεδρία του Δ. Μελισσηνού) στη μνήμη «των εξαφανισθέντων και σφαγιασθέντων Αθλητών και Προσκόπων» του νομού.9 Η Ελπίδα, θέλοντας να τιμήσει τους χαμένους κατά τη Σφαγή αθλητές του νομού, ζήτησε από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης να συμμετάσχει στις εκδηλώσεις μνήμης (28-29 Απριλίου 1946) που περιλάμβαναν επιμνημόσυνες τελετές, κατάθεση στεφάνων, ομιλίες και αθλητικούς αγώνες. Λίγες μέρες αργότερα η Πανηπειρωτική Ένωσις του νομού Δράμας διοργάνωσε (12 Μαΐου 1946) μνημόσυνο στη μνήμη δύο θυμάτων της Σφαγής, των αδελφών Σταματίας και Μαίρης Ζαχαροπούλου.10
◊ ◊ ◊
Η Σφαγή της Δράμας συγκαταλέγεται ανάμεσα στα σύμβολα της ελληνικής ιστορίας που εκφράζουν θυσίες και μαρτύρια (όπως η Χίος, τα Ψαρά, η Σμύρνη, το Δίστομο, τα Καλάβρυτα). Μάλιστα ο όρος Σφαγή (και Σφαγιασθέντες) εκφράζει τη βαρβαρότητα της εξόντωσης των ανθρώπων εκείνων που υπέστησαν το βάρος της βουλγαρικής βίας. Η θυσία τους τους καθιστά πραγματικούς ήρωες σε επίπεδο εθνικό, τοπικό, οικογενειακό, προσωπικό και τους συνδέει με τη μαρτυρικό στοιχείο της περιοχής μας. Αυτή την αναφορά στη μαρτυρική Δράμα επικαλούμαστε κατά τις τελετές μνήμης, οι οποίες είναι εντελώς πια τυπικές και τυποποιημένες. Και αν οι παλαιότερες γενιές διατηρούν τη Σφαγή και την Κατοχή στη συλλογική ή προσωπική μνήμη τους, οι νεότερες γενιές έχουν άγνοια.
Αν δεχόμαστε ότι γεννιόμαστε ως ιστορία, τότε οφείλουμε ως γονείς να συνδέσουμε οργανικά τα παιδιά μας με την ιστορία των γενεών που μας γέννησαν. Με την ιστορία δηλαδή που κάθε οικογένεια έχει. Και κάθε οικογενειακή ιστορία συνδέεται με την τοπική και γενικότερα την εθνική ιστορία. Ο προπάππους που ήρθε κάποτε από την Ήπειρο ή εγκαταστάθηκε εδώ πρόσφυγας από την Ανατολική Θράκη ή τον Πόντο˙ ο άλλος που πολέμησε το 1940 ή έζησε την Κατοχή του 1941-1944˙ η γιαγιά που φτιάχνει ακόμα μια συνταγή της προγιαγιάς από τη Σμύρνη ή την Καππαδοκία˙ ο παππούς που πήγε μετανάστης στη Γερμανία˙ ο πατέρας ή η μητέρα που κατάγονται από κάποιο χωριό της Δράμας και έζησαν εκεί τα παιδικά τους χρόνια. Οι εμπειρίες και τα βιώματα των προηγούμενων γενεών εντάσσονται σε μια εποχή, δηλαδή στον χρόνο, στην ιστορία, και συνδέονται αναπόφευκτα με το παρόν του κάθε παιδιού – σε κάποιο μάλιστα βαθμό καθορίζουν το παρόν του. Μια παλιά φωτογραφία ή ένα οικογενειακό κειμήλιο είναι αφορμή για μια αφήγηση των γονιών ή των παππούδων που εξοικειώνει τα παιδιά με την ιστορία. Γιατί ιστορία είναι η ιστορία των ανθρώπων.
Όταν οι μαθητές μας δεν γνωρίζουν τι τιμούμε στις 29 Σεπτεμβρίου, αυτή η έλλειψη ιστορικής γνώσης (όπως και για άλλα μεγάλα τοπικά ή εθνικά γεγονότα) δεν αφορά μόνο τη μαθητική κοινότητα και δεν είναι άγνοια μιας άκριτης απομνημόνευσης πληροφοριών. Μας αφορά όλους. Η γνώση της ιστορίας οξύνει τον στοχασμό μας, προσφέρει βάθος σκέψης, αυτογνωσία και έναν τρόπο προσέγγισης, ερμηνείας και κατανόησης του Σήμερα και του Άλλου.
Όταν μελετούμε και γνωρίζουμε τις δυσκολίες, τις περιπέτειες, τις θυσίες, και τα τραύματα αλλά και τις αντοχές, την καρτερία και την ψυχική δύναμη των παππούδων μας παίρνουμε πολύτιμα μαθήματα διαγενεακής γνώσης: Χτίζουμε γέφυρες με το παρελθόν, αποκτώντας βαθύτερη επίγνωση των δικών μας οικογενειακών προτύπων, συμπεριφορών και αξιών. Δυστυχώς, αυτό το πολύτιμο εφόδιο δεν προσφέρεται σήμερα στους μαθητές μας. Το στερούνται ως μαθητές και θα το στερούνται και στην ενήλικη ζωή τους ως πολίτες, με ό,τι αρνητικό συνεπάγεται αυτό.
1 Θάρρος, 29.9.1946.
2 Θάρρος, 25.9.1946.
3 Θάρρος, 26.9.1946.
4 Θάρρος, 27.9.1946.
5 Θάρρος, 28.9.1946. Μεταξύ των λειψάνων που αναγνωρίστηκαν ήταν και των αδελφών Αντωνίου, Ζήση και Λευτέρη Παπαζήση. Διατηρούσαν ζαχαροπλαστείο, το οποίο μετά την Κατοχή πήρε την επωνυμία «Τρία αδέλφια» σε ανάμνηση του τραγικού γεγονότος.
6 Θάρρος, 1.10.1946.
7 Θάρρος, 29.09.1946.
8 ΕΜΠ/Αρχείο μελών ΔΕΠ ΕΜΠ/Προσωπικός Φάκελος 452, Φρίξος Θεοδωρίδης, Φρίξος Ι. Θεοδωρίδης προς την Πρυτανεία του Εθνικού Μ. Πολυτεχνείου, 9 Οκτωβρίου 1945. Πολλές ευχαριστίες στον επιστημονικό συνεργάτη του Αρχείου Ιστορίας των Επιστημών και της Φιλοσοφίας του ΕΑΠ Κωνσταντίνο Κωνσταντόπουλο για την παραχώρηση του αρχειακού τεκμηρίου.
Ο Φρίξος Θεοδωρίδης (1892-1982) σπούδασε Μηχανολογία στη Ζυρίχη. Δίδαξε στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο της Σμύρνης, στο ΕΜΠ (1923-1946) και στα πανεπιστήμια του Harvard (1946-1951) και Maryland (1953-1958).
9 Θάρρος, 27.& 28.4.1946.
10 Θάρρος, 11.& 14.5.1946.
