Αγία Σοφία: Ένα βυζαντινό αρχαιολογικό
κόσμημα στο ιστορικό κέντρο της Δράμας
Στο Υπουργείο Πολιτισμού η στατική μελέτη του ναού της Αγίας Σοφίας
ΕΝΑ ΑΠΟ τα σημαντικότερα αρχαιολογικά έργα που έχουν ολοκληρωθεί από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Δράμας, είναι αυτό της ανάδειξης του Βυζαντινού Ναού της Αγίας Σοφίας. Πρόκειται για τον παλαιότερο χριστιανικό ναό της πόλης, ο οποίος πέρασε από τα δύσκολα της Τουρκοκρατίας και των βουλγαρικών κατοχών και άντεξε μέχρι και σήμερα και μάλιστα λειτουργούσε κανονικά.
Πλέον αυτή την ώρα, το έργο έχει περάσει στη Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων της Διεύθυνσης Αναστήλωσης, Μουσείων και Τεχνικών Έργων του Υπουργείου Πολιτισμού. Αυτό που βρίσκεται σε αναμονή από το Υπουργείο Πολιτισμού, είναι να επικαιροποιηθούν η Στατική και Αρχιτεκτονική Μελέτη του Ναού, να περάσουν από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ) και στη συνέχεια να μπουν σε φάση υλοποίησης.
Ο Ιερός Ναός της Αγίας Σοφίας Δράμας, είναι από τους παλαιότερους Ναούς της πόλης, από το 10ο αιώνα μ.Χ. Με το αρχαιολογικό έργο που έχει ολοκληρωθεί, αποκαλύφθηκε κάτω από το σημερινό Ναό, παλαιοχριστιανική βασιλική καθώς και ένα παρεκκλήσιο που βρίσκονται σε διαδικασία αποκατάστασης.
Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών που έγιναν έχουν υπάρξει ευρήματα ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων. Πρόκειται για έναν από τους παλαιότερους σωζόμενους ναούς στη Δράμα και μάλιστα είναι ο δεύτερος που κατασκευάστηκε στη σειρά, μετά από τον Ναό των Ταξιαρχών που βρίσκεται επί της οδού Βενιζέλου.
Κατά τη διάρκεια του έργου, όπως έχει ήδη αναφερθεί και επίσημα από το αρχαιολογικό έργο, έχουν εντοπιστεί 159 ταφές ενηλίκων, ανηλίκων και βρεφών, ενώ έχουν βρεθεί και πολλά κεραμικά στοιχεία, ενώ σε άλλα σημεία βρέθηκαν αρκετά στοιχεία της εποχής των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων και άλλα.
Κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, ο Ναός είχε μετατραπεί σε μουσουλμανικό τέμενος με την ονομασία «ΜπέηΤζαμί». Για την εξυπηρέτηση μάλιστα των πιστών του, προστέθηκε τότε στη δυτική πλευρά και ένας ευρύχωρος προθάλαμος, το επίπεδο του οποίου είναι κατά δύο μέτρα ψηλότερο από το επίπεδο του παλαιού Ναού.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, ο ακάλυπτος χώρος στη βόρεια πλευρά του Ναού, υπήρξε τουρκικό νεκροταφείο, ενώ το σημερινό καμπαναριό της αποτέλεσε τη βάση ενός μιναρέ.
Μετά την απελευθέρωση της Δράμας το 1914, ο Ναός αποδόθηκε και πάλι στην ορθόδοξη χριστιανική κοινότητα της πόλης. Από το 1922 ο Ναός ονομάστηκε ως «Ναός της του Θεού Σοφίας» και αργότερα έμεινε γνωστό ως «Αγία Σοφία».
Το έργο ξεκίνησε στα τέλη του 2019 με τις πρώτες εργασίες πεδίου και στόχος είναι η συντήρηση, αποκατάσταση και ανάδειξη του Ναού της Αγίας Σοφίας και η διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου. Κατά την πρώτη φάση του έργου από το ΕΣΠΑ 2007-2013 έγινε η μερική αποκάλυψη ενός παλαιότερο ναού κατά τις εργασίες αποχωμάτωσης, ενώ στη δεύτερη φάση, στόχος ήταν η ολοκλήρωση της ανασκαφής με τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου του μνημείου, συνεχίστηκε με το ΕΣΠΑ 2014-2020 και πέρασε στο ΕΣΠΑ 2021 – 2027.
Αυτό που αρχικά δυσχέρανε τις εργασίες, ήταν η ύπαρξη πάρα πολλών ταφών περιμετρικά του ναού, όπου βρέθηκαν πάνω από 150 ταφές. Στα ερείπια μιας παλιάς τρίκλιτης βασιλικής, χτίστηκε στη συνέχεια ο σημερινός βυζαντινός ναός και πιθανότατα τότε χρησιμοποιήθηκε και ο αύλειος χώρος ως νεκροταφείο.
Κατά την περίοδο των αρχαιολογικών εργασιών έχουν βρεθεί μικροευρήματα, νομίσματα κυρίως χάλκινα, τα οποία δίνουν κάποια στοιχείο για το νεκροταφείο, τον χρόνο ερείπωσης της προγενέστερης βασιλικής κ.α.
Έτσι όπως βλέπουμε το ναό σήμερα, διακρίνουμε διάφορες φάσεις οικοδόμησης. Υπάρχει αρχικά η τρίκλητη βασιλική, στη συνέχεια έχουμε την οικοδόμηση του βυζαντινού ναού της Αγίας Σοφίας, μετά έχουμε ένα μονόχωρο ναΐδριο που σώζεται μόνο σε κάτοψη, το οποίο εφάπτεται στη νότια πλευρά της Αγίας Σοφίας και φαίνεται να είχε ταφική χρήση, από τα αρκοσόλια (ταφικές κατασκευές) που διαμορφώνονται στη νότια πλευρά του. Αυτό το παρεκκλήσι έχει χτιστεί σε μεταγενέστερο χρόνο από το ναό. Το πότε όμως δεν το γνωρίζουμε προς το παρόν. Οι δύο ναοί και το ταφικό παρεκκλήσι είναι της βυζαντινής περιόδου.
Σήμερα, ο Ναός της Αγίας Σοφίας, παραμένει ανοικτός για το κοινό κάθε Τρίτη και Πέμπτη από τις 10.00 έως τις 14.00, προκειμένου οι ενδιαφερόμενοι επισκέπτες να μπορούν να θαυμάσουν ένα από τα σημαντικότερα και παλαιότερα βυζαντινά μνημεία της πόλης της Δράμας.
Αξίζει να σημειωθεί τέλος, ότι, όταν όλα ολοκληρωθούν, ο Ναός θα δοθεί προς λειτουργία στην Ιερά Μητρόπολη Δράμας. Οι πιστοί και οι επισκέπτες, θα παρακολουθούν τη Θεία Λειτουργία σε έναν πραγματικά πανέμορφο χώρο, στον παλιό βυζαντινό ναό, έχοντας την ευκαιρία να βρίσκονται μέσα σε έναν πραγματικό κόσμο της εποχής του Βυζαντίου.
