Στον πολιτιστικό χώρο Σαντιρβάν της Raycap
Η άγνωστη Αφρική με τις 54 χώρες,
τον πολιτισμό και τη διαφορετικότητά τους
Μια διάλεξη από την κα. Χανδακά
του Μουσείου Μπενάκη, η οποία μιλάει στον «Π.Τ.»
Του Θανάση Πολυμένη
ΤΙ ΕΙΝΑΙ η Αφρική για την Ελλάδα; Τι γνωρίζουμε για τον πολιτισμό της Αφρικής ως Έλληνες; Και ακόμα περισσότερο, ποια είναι η Αφρική που ζει και προοδεύει στην Ελλάδα σήμερα, μέσα από τους ανθρώπους της;
Αυτά ήταν τα βασικά θέματα τα οποία αναφέρθηκαν, το βράδυ της Πέμπτης 14 Μαΐου, στη νέα διάλεξη από το Μουσείο Μπενάκη, στον πολιτιστικό χώρο Σαντιρβάν της Raycap. Την επιμέλεια της διάλεξης είχε κα. Σοφία Χανδακά, Επιμελήτρια του Τμήματος Πολιτισμών του Κόσμου και Κοινωνική Ανθρωπολόγος στο Μουσείο Μπενάκη.
Το στίγμα της διάλεξης με τον κεντρικό τίτλο «Η Αφρική Ανάμεσά μας», έδωσε η κα. Χανδακά μιλώντας στον «Π.Τ.». Όπως είπε αρχικά, η διάλεξη αυτή βασίζεται σε μια ομώνυμη έκθεση που είχε παρουσιαστεί το 2025 στο Μουσείο Μπενάκη, σημειώνοντας ότι η έκθεση ήταν «ένα συμμετοχικό έργο, με αφορμή μια συλλογή αφρικανικής τέχνης που είχαμε στο Μουσείο, ενώ το είδαμε ως μια ευκαιρία να έρθουμε σε επαφή με τις κοινότητες της αφροδιασποράς στην Αθήνα. Δηλαδή ανθρώπους πρώτης και δεύτερης γενιάς, μετανάστες από την Αφρική και τα παιδιά τους, που μαζί ουσιαστικά σχεδιάσαμε από την αρχή μια έκθεση που ξεπερνούσε πλέον τις βασικές ερμηνείες της αφρικανικής τέχνης. Και ήταν ήδη ένα θέμα που ενδιαφέρει το ελληνικό κοινό γιατί δυστυχώς στην Ελλάδα δεν υπάρχουν πολλά μουσεία που να παρουσιάζουν την αφρικανική τέχνη. Αλλά ήταν και μια ευκαιρία και μια γιορτή και ένας τρόπος να έρθουμε πιο κοντά στις κοινότητες των μεταναστών από την Αφρική και να δημιουργήσουν οι ίδιοι περιεχόμενο για τους δικούς τους πολιτισμούς».
Η υποδοχή της έκθεσης
Ερωτώμενη για το πώς το αντιμετώπισαν και πώς το δέχτηκαν οι άνθρωποι αυτοί, η κα. Χανδακά σημείωσε ότι «ήταν πολύ έντονο αυτό», επισημαίνοντας: «Είναι ένα έργο που ξεκίνησε από το 2021 και η έκθεση έγινε το ’25. Άρα ήταν μια διαδικασία χτισίματος εμπιστοσύνης, με τα λάθη του, τα καλά του, τα μπρος, τα πίσω… σε συνεργασία με έναν φορέα, με μια οργάνωση που λέγεται Anasa, και τον Μιχάλη Αφολαγιάν, το βασικό μου συνεργάτη, ο οποίος είναι νιγηριανής καταγωγής και γεννημένος εδώ, ο άνθρωπος που ουσιαστικά έσπασε αυτόν τον πάγο. Ήταν ο διαμεσολαβητής για να χτίσουμε αυτές τις σχέσεις».
Όπως συμπλήρωσε, «το πώς ένιωσε ο καθένας είναι διαφορετικό. Οι μεγαλύτεροι άνθρωποι έχουν έρθει στην Ελλάδα τη δεκαετία του ’60, του ’70 και ζουν εδώ πέρα και κουβαλάνε μνήμες και ιστορίες. Οπότε είχαμε πολύ έντονες στιγμές και συγκίνησης.
Υπήρχε ένα βίντεο, γιατί μπήκαμε στις αποθήκες του μουσείου, είδαμε τα αντικείμενα, συζητήσαμε για αυτά και αυτό βιντεοσκοπήθηκε, το οποίο έπαιζε και στην έκθεση. Άρα από την αρχή, για τους μεγαλύτερους, ήταν μια ευκαιρία να ξυπνήσουν μνήμες και να πουν ιστορίες. Για πολλούς νεότερους, ειδικά τους ακόμα πιο νέους των 20 και 30 χρόνων, ήταν εντελώς καινούργιο, νέο στοιχείο».
Αυτό που εξηγεί η ίδια, είναι ότι, «θέλαμε να αντιμετωπίσουμε με αυτή την έκθεση το κενό γνώσης που έχουμε εμείς για την Αφρική, την ξενοφοβία οπωσδήποτε, και ένα μεγάλο κομμάτι της έκθεσης ήταν καθαρά πολιτικό. Μιλούσε για την ιθαγένεια, για την νομιμοποίηση, για ανθρώπους που έχουν γεννηθεί εδώ και δεν παίρνουν ελληνική υπηκοότητα, άρα είναι ένα μεγάλο κομμάτι και αυτό».
Ποια είναι η Αφρική για την Ελλάδα;
Ερωτώμενη για το ποια είναι και τι είναι τελικά η Αφρική για την Ελλάδα και τους Έλληνες η κα. Χανδακά διευκρινίζει ότι, ο καθένας την βλέπει «αναλόγως με την ιδιότητά του. Δηλαδή για τους εμπόρους μπορεί να είναι μία ήπειρος νέα και έτοιμη ευκαιρία. Για τους πιο προοδευτικούς είναι επίσης μια χώρα που μπορεί να γνωρίζουν περισσότερα, που έχει υποφέρει πολύ από τη Δύση, από την αποικιοκρατία, έχει υπάρξει θύμα ουσιαστικά του τρόπου με τον οποίο η Δύση και οι δυτικές χώρες, οι αποικιακές χώρες, αποφάσισαν να την εκμεταλλευτούν — και είναι ακόμα και σήμερα.
Για κάποιον που δεν γνωρίζει καθόλου και τίποτα, ήταν ένας ολόκληρος… νέος κόσμος που άνοιγε μπροστά τους. Εμείς δεν μιλούσαμε για την Αφρική, και δεν μπορούσαμε μέσα σε μια έκθεση να παρουσιάσουμε όλη την Αφρική. Στην έκθεση η Αφρική αντιμετωπίστηκε ως μια ιδέα, ως ένα φαινόμενο. Ως κάτι που όλοι ξέρουμε ή και δεν ξέρουμε πολύ καλά».
Οι διαφορές
Ερωτώμενη σχετικά με τις διαφορές αλλά και τα κοινά στοιχεία ανάμεσα στις διαφορετικές χώρες που απαρτίζουν την αφρικανική ήπειρο, η ίδια απαντά: «Πολιτισμικά, ένα κοινό χαρακτηριστικό που το χρησιμοποιήσαμε πολύ στην έκθεση είναι η προφορικότητα και το storytelling. Τώρα σας λέω κάτι πολύ γενικό, σαν ανθρωπολόγος δεν θα έπρεπε να πω τίποτα κοινό ότι έχουν, γιατί πραγματικά είναι 54 διαφορετικές χώρες. Διαφορετικοί λαοί, διαφορετικοί άνθρωποι, διαφορετικές κουλτούρες, τεράστιος πλούτος.
Προφανώς υπάρχουν στοιχεία, ας πούμε η τέχνη της Δυτικής Αφρικής που ήταν και τα αντικείμενα της έκθεσης, έχει κάποια κοινά στοιχεία. Έχουνε πολλά κοινά στοιχεία στις επιτελέσεις, στις εκδηλώσεις τους, στους χορούς, σε όλο το κομμάτι που έχει να κάνει με την τελετουργία».
Όπως εξηγεί πάντως η ίδια, «θέλω να πω ότι, αυτό που βλέπουμε σήμερα – επειδή έχει και ένα κομμάτι που προσπαθήσαμε να αντιμετωπίσουμε στην έκθεση- είναι η εικόνα που έχουμε για την Αφρική, αυτό που λέμε η παρουσίαση, η αναπαράσταση της Αφρικής στο δυτικό κόσμο, που ήταν για πάρα πολλά χρόνια αυτό το εξωτικό, το μακρινό, που το βάζεις σε ένα ντουλάπι και δεν μιλάς.
Ακόμα και για τα αντικείμενα: είναι τέχνη; Είναι χειροτεχνία; Είναι χρηστικά; Δεν είναι; Άρα προσπαθήσαμε να σπάσουμε λίγο αυτές τις ιδέες, ότι είναι κάτι εξωτικό, απόμακρο και πρωτόγονο, που πολύ συχνά υπήρχε αυτή η εικόνα. Και αυτό το κάναμε με το να ζητήσουμε ουσιαστικά από τους ίδιους τους ανθρώπους από τις κοινότητες να παρουσιάσουν εκείνα τα αντικείμενα».
Ιδιαίτερα σημειώνει η κα. Χανδακά, ότι μέρος της έκθεσης αναφερόταν στο «σήμερα», στο «εδώ και τώρα». Και από ένα σημείο όπου τελείωναν τα εκθέματα άρχιζαν οι συζητήσεις, οι συνεντεύξεις μέσα από διάφορα βίντεο «σαν ένας τρόπος γνωριμίας με ανθρώπους που είναι γεννημένοι στην Ελλάδα και που μπορεί να είναι γιατροί, αθλητές όπως ο Αντετοκούνμπο ή ο Μανόλο και πάρα πολλοί άνθρωποι ακόμα σε πολλά άλλα επαγγέλματα που βρίσκονται εδώ ανάμεσά μας, εξ ού και ο τίτλος “Η Αφρική ανάμεσά μας”».
Καταλήγοντας, μας λέει ότι υπήρχε και ένα χρονολόγιο, «που έγινε σε συνεργασία με το Ελληνικό Φόρουμ Μεταναστών, που παρουσίαζε όλη την πορεία, με επίκεντρο τους Αφρικανούς, των ανθρώπων που ήρθαν εδώ τη δεκαετία του ’60, πώς ήρθαν ως φοιτητές, έκαναν παιδιά, ενώ κανείς δεν ήξερε πώς να αντιμετωπίσει το νομικό κενό που υπήρχε».
