Η διαχρονικότητα της παράδοσης
«Παράλληλοι μύθοι»
«Οι λαϊκές συνήθειες, που ανήκουν στο πιο παλιό και όπως θα μπορούσε κανείς να πει, στο πιο χαμηλό της θρησκείας, είναι εκείνες που έζησαν περισσότερο από όλες»
(Martin P. Nilsson, Ελληνική λαϊκή θρησκεία, μτφ. Ι. Θ. Κακριδή, Αθήνα 1953)
Του Κ. Γ. Κ. Χατζόπουλου, Τ. Λυκειάρχη
Είναι αναμφίλεκτη αλήθεια ότι το κύριο χαρακτηριστικό της παράδοσης είναι η διαχρονικότητάς της. Δεν έχουν δίκιο όλοι εκείνοι, οι οποίοι αμφισβητούν τη δύναμη της παράδοσης και με άνεση την τοποθετούν στα ερμάρια της λήθης. Και έχουν άδικο, γιατί, όπως υποστήριξε ο Αμερικανός φιλόσοφος Σανταγιάνα, όσοι λαοί αρνούνται τη λαγαρή παράδοσή τους είναι υποχρεωμένοι να οδηγηθούν στην αφομοίωση και στον αφανισμό.
Είναι γεγονός αναντίρρητο ότι ο πανδαμάτωρ χρόνος, όσο κι αν πολεμάει λυσσωδώς την παράδοση με σκοπό να την εξαερώσει και στη συνέχεια να την αφανίσει, αυτή με την ελαστικότητα και την προσαρμοστικότητα, η οποία τη διακρίνει, κατορθώνει παρά τα πολλαπλά τραύματα, τα οποία δέχεται, να τα επουλώνει και να βαδίζει στητή κι ολόρθη στο διάβα των αιώνων.
Από αυτή τη χρόνια διαπίστωση ξεκινώντας παραθέτω στη συνέχεια δυο παραδόσεις με απροσδιόριστο μεταξύ τους χρονικό χάσμα. Η πρώτη χάνεται στην ομίχλη του χρόνου, ενώ τη δεύτερη την κατέγραψα πριν από πενήντα χρόνια από το στόμα του γεροΚαληβρυσιώτη Μάρτζιου, όταν βρέθηκα, στο διονυσιακό χωριό, στην Καλή Βρύση Δράμας, μελετώντας τα βήματα του θεού Διόνυσου στη σύγχρονη εποχή.
Σύμφωνα με την πρώτη, κάποτε ο θεός της αισιοδοξίας, της χαράς και της διασκέδασης, ο γεννήτορας του ανεπανάληπτου θείου τραγικού λόγου (της τραγωδίας, της κωμωδίας και του σατυρικού δράματος) Διογενής και Διμήτωρ Διόνυσος, φιλοξενήθηκε από το βασιλιά της Αιτωλίας Οινέα. Τόσο πολύ ευχαριστήθηκε από τη φιλοξενία, που του πρόσφερε ο βασιλιάς, ώστε για ανταπόδοση θέλησε να του κάνει ένα δώρο ο Διόνυσος.
Πήρε ένα μικρό και τρυφερό κλίμα αμπελιού και τύλιξε τις ρίζες του με λάσπη για να μην ξεραθεί. Στη συνέχεια βρήκε ένα μικρό κούφιο κόκκαλο αηδονιού και το έβαλε μέσα. Το φυτό μεγάλωνε και δε χωρούσε στο κόκκαλο. Έψαξε και βρήκε μεγαλύτερο. Αυτό ήταν λιονταριού. Το φυτό εξακολουθούσε να μεγαλώνει και έψαξε και βρήκε μεγαλύτερο κόκκαλο. Αυτό ήταν από γουρούνι.
Ο Οινέας πήρε το δώρο του Διονύσου και το φύτεψε. Αυτό μεγάλωσε και έδωσε ζουμερά σταφύλια. Τα έκανε μούστο κι ένιωσε ευχαρίστηση.
Από τότε όποιος πιει λίγο κρασί, κελαηδάει σαν το αηδόνι. Όποιος πιει περισσότερο, θεριεύει, γίνεται σαν το λιοντάρι και καυγαδίζει. Όποιος πιει πιο πολύ γίνεται σαν το γουρούνι. Κυλιέται στις λάσπες.
Σύμφωνα με την αφήγηση του γερο Μάρτζιου, όποιος πιει λίγο κρασί, μοιάζει με τον πετεινό, που ανεβαίνει πάνω στο φράχτη και φωνάζει. Όποιος πιει λίγο παραπάνω, μοιάζει με τον γάιδαρο, που γκαρίζει συνέχεια. Και όποιος πιει πάρα πολύ μοιάζει με το γουρούνι, που κυλιέται στις λάσπες.
Η ελαφρά παραλλαγή που παρατηρείται ανάμεσα στους απέχοντες ποιος ξέρει πόσους αιώνες μεταξύ τους μύθους δεν παύει να τονίζει την επίδραση που ασκεί στην ανθρώπινη συμπεριφορά η χρήση του οίνου, που όταν αυτή συντελείται με μέτρο, τότε έχει αντιβακτηριδιακή δράση, σύμφωνα με τον Αμερικανό γιατρό Γκουϊντο Μάγκνο.
Ατέλειωτοι είναι οι μύθοι και οι παραδόσεις που έπλασε ο λαός για τον αξιαγάπητο θεό του, τον Διόνυσο. Τα προσωνύμιά του ξεπερνούν τα 400. Οι ναοί προς τιμή του, οι οποίοι ανεγέρθηκαν με δαπάνες του λαού – πάντοτε ο λαός κτίζει τις εκκλησιές – είναι αμέτρητοι. Πίσω δεν πάνε τα αγάλματα, οι προτομές, τα νομίσματα, οι αγγειογραφίες, τα ψηφιδωτά και οι επιγραφές που έχουν σχέση με τον Διόνυσο. Όλες οι καλές τέχνες της αρχαιότητας εντάξανε στο θεματολόγιό τους και κάποια από τις σελίδες της ζωής του γιου του Δία και της Σεμέλης. Θίασοι του λαϊκού θεάτρου δραστηριοποιήθηκαν και στην περιοχή μας (περίπτωση του Δοξάτου) κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους.
Πολλά στοιχεία από τη λατρεία του Διονύσου πέρασαν και στις νέες θρησκείες του κόσμου. Σ΄ αυτά όμως θα αναφερθούμε σε άλλο άρθρο μας.
Μπορεί ο θεός Διόνυσος να μην κατάφερε να ανεβεί στον Όλυμπο, αν και το ήθελε πολύ – κάτι που δεν το επέτρεπε το κατεστημένο του Δωδεκάθεου – εξαιτίας της λαοφιλίας του, όμως αγαπήθηκε πολύ από το λαό. Έτσι συμβαίνει στη ζωή. Τα κατεστημένα, από όποιον χώρο κι αν προέρχονται, συσπειρώνονται και φράζουν το δρόμο των λαοφιλών και άξιων. Και η αιτία είναι εύλογη.
Ο Διόνυσος, αυτός ο θεός με τις περιπέτειές του – δικαιολογημένες οι πιο πολλές – φτιάχτηκε από το λαό, κατά τη σοφή άποψη του φιλοσόφου Ξενοφάνη του Κολοφώνιου. Του λαού που έχει ριζωμένη μέχρι το μεδούλι του την πίστη στην υπέρτατη δύναμη, κάτι που δεν μπορεί και ο πλέον ειδεχθής τύραννος, όσο κι αν μηχανορραφεί, όσο κι αν λυσσωδώς ξοδεύει άδικα τις δυνάμεις του, να την ξεριζώσει. Αψευδής μάρτυρας η ανθρώπινη ιστορική πορεία.
Η αναφορά όμως στο θεό του οίνου, που ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου, κατά τον προφητάνακτα Δαβίδ, δεν εξαντλείται στα πλαίσια ενός ολιγόγραμμου άρθρου. Θα τη συνεχίσουμε. Διάβηκε μισός αιώνας από τότε που η ταπεινότητά μου άρχισε να ασχολείται μαζί του. Ο Διόνυσος, δημιούργημα καθαρά του λαού ευεργετεί εδώ και χιλιετηρίδες λαϊκούς και γραμματιζούμενους. Αξίζει κάποιος να τον θυμάται και να τον τιμά. Έχει χρέος!
