Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι
το πρόβλημα. Η αλλαγή νοοτροπίας είναι
Γράφει ο Παναγιώτης Μαραβέλιας
Εργάζομαι στη βιομηχανία από το 1978. Στα χρόνια αυτά είδα να αλλάζουν σχεδόν τα πάντα, από τα αναλογικά όργανα και τους ηλεκτρονόμους μέχρι τα PLC, τα DCS, τα SCADA και τα σύγχρονα έξυπνα ψηφιακά συστήματα ελέγχου. Κάθε νέα τεχνολογία παρουσιαζόταν ως η μεγάλη επανάσταση που θα άλλαζε τον τρόπο λειτουργίας των εργοστασίων. Και πράγματι, οι τεχνολογίες άλλαξαν.
Αυτό που δεν άλλαζε με την ίδια ταχύτητα ήταν οι άνθρωποι.
Σε χαρτοποιίες, βιομηχανίες αλουμινίου, σταθμούς φυσικού αερίου, διυλιστήρια και υποσταθμούς υψηλής τάσης όπου εργάστηκα ως μηχανικός, προϊστάμενος, σύμβουλος και εκπαιδευτής, διαπίστωνα συνεχώς το ίδιο φαινόμενο, ένας νέος εξοπλισμός μπορούσε να εγκατασταθεί σε λίγους μήνες, αλλά η πραγματική αποδοχή του από τους εργαζομένους απαιτούσε χρόνια.
Γι’ αυτό και στη βιομηχανία συνηθίζουμε να λέμε ότι χρειάζονται περίπου τέσσερα χρόνια για να αλλάξει ουσιαστικά η νοοτροπία ενός οργανισμού. Όχι επειδή οι άνθρωποι είναι αρνητικοί απέναντι στην πρόοδο, αλλά επειδή η εμπειρία, η γνώση και οι συνήθειες δεκαετιών δεν αντικαθίστανται με ένα σεμινάριο ή μια εταιρική ανακοίνωση. Στην πραγματικότητα, κάτι που δεν πρέπει να ξεχνούμε, αυτό που ονομάζουμε «τέσσερα χρόνια για να αλλάξει η νοοτροπία» στη βιομηχανία είναι στην ουσία μια επιταχυνόμενη διαδικασία αλλαγής. Δεν είναι ο φυσικός χρόνος προσαρμογής των ανθρώπων. Είναι ο χρόνος προσαρμογής όταν υπάρχει οργανωμένη, συνεχής και συστηματική παρέμβαση. Αντίθετα, μια κοινωνία δεν διαθέτει όπως η βιομηχανία για παράδειγμα , κοινό κέντρο αποφάσεων, κοινή εκπαίδευση, κοινά κίνητρα, κοινή αξιολόγηση.
Ο καθένας μας ενημερώνεται διαφορετικά, έχει διαφορετικά συμφέροντα, έχει διαφορετικό μορφωτικό επίπεδο, ανήκει σε διαφορετικές γενιές.
Εδώ εμφανίζεται ένας πολύ διαφορετικός χρόνος προσαρμογής. Σε έναν οργανισμό είναι 3–5 χρόνια. Σε μια κοινωνία, 15–30 χρόνια, και πολλές φορές περισσότερο. Ας το δούμε ο καθένας μας στην νεώτερη ιστορία μας και ιδιαίτερα μετά το 1974. Όλο αυτό έχει και πολιτική αξία ως προς την αλλαγή νοοτροπίας του πληθυσμού πλέον. Ας μη πάμε πολύ μακριά, ας δούμε τις οδηγικές μας συνήθειες, την διατροφή μας ή την διαχείριση των σκουπιδιών μας ή ακόμα την θέση μας μέσα στη κοινότητα. Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα, στα τέλη της δεκαετίας του 1980 πολλοί πίστευαν ότι οι προσωπικοί υπολογιστές ήταν ένα χρήσιμο αλλά περιορισμένο εργαλείο. Σήμερα ένα παιδί θεωρεί αυτονόητο να διαθέτει και να χρησιμοποιεί το internet, το cloud, τα smartphones, τα social media (προσέξτε την ενσωμάτωση της αγγλικής ορολογίας στην καθημερινότητα). Δεν χρειάστηκε να πειστεί. Γεννήθηκε μέσα σε αυτά. Αλλά η πλήρης κοινωνική προσαρμογή χρειάστηκε περίπου 25-30 χρόνια.
Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε μια ακόμη μεγαλύτερη τεχνολογική μετάβαση την Τεχνητή Νοημοσύνη. Πολλοί πιστεύουν ότι το μεγάλο ερώτημα είναι πόσο γρήγορα θα εγκατασταθούν τα νέα συστήματα. Από τη δική μου εμπειρία, όμως, το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό, «Πόσο γρήγορα θα μάθουμε να τα εμπιστευόμαστε, να συνεργαζόμαστε μαζί τους και να αλλάζουμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε και εργαζόμαστε»; Η απάντηση δεν βρίσκεται στους υπολογιστές. Βρίσκεται στους ανθρώπους.
Τα τελευταία δύο χρόνια η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει εισβάλει δυναμικά στην καθημερινότητά μας. Βρίσκεται ήδη στα κινητά μας τηλέφωνα, στις τράπεζες, στην υγεία, στις μεταφορές, στα κέντρα δεδομένων και όλο και περισσότερο στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις.
Στη βιομηχανία, οι δυνατότητές της είναι εντυπωσιακές. Μπορεί να αναλύει χιλιάδες δεδομένα λειτουργίας ανά δευτερόλεπτο, να προβλέπει αστοχίες εξοπλισμού πριν αυτές εμφανιστούν, να βελτιστοποιεί την κατανάλωση ενέργειας, να υποστηρίζει τη συντήρηση και να βοηθά στη λήψη αποφάσεων.
Θεωρητικά, όλα αυτά ακούγονται απλά. Στην πράξη, όμως, η εισαγωγή μιας νέας τεχνολογίας δεν είναι ποτέ μόνο τεχνικό ζήτημα. Είναι κυρίως ανθρώπινο.
Ο έμπειρος χειριστής που έχει περάσει τριάντα χρόνια μπροστά σε έναν πίνακα ελέγχου, ο τεχνικός συντήρησης που έχει αντιμετωπίσει εκατοντάδες βλάβες και ο μηχανικός που έχει ζήσει κρίσιμες καταστάσεις λειτουργίας δεν αξιολογούν μια νέα τεχνολογία με βάση τα διαφημιστικά φυλλάδια ή τις υποσχέσεις των προμηθευτών. Τί κάνουν, τη συγκρίνουν με την εμπειρία τους. Και αυτό είναι απολύτως λογικό. Η βιομηχανία είναι ένας χώρος όπου οι αποφάσεις έχουν συνέπειες. Ένα λάθος μπορεί να οδηγήσει σε διακοπή παραγωγής, οικονομική ζημιά, περιβαλλοντικό συμβάν ή ακόμη και να θέσει σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές. Για τον λόγο αυτό, η εμπιστοσύνη δεν χαρίζεται. Κερδίζεται.
Η πραγματική αποδοχή μιας νέας τεχνολογίας ξεκινά όταν οι άνθρωποι τη δουν να λειτουργεί στην πράξη. Όταν περάσει από βλάβες, shutdowns, εκκινήσεις, έκτακτες καταστάσεις και δύσκολες συνθήκες λειτουργίας. Όταν αποδείξει επανειλημμένα την αξία της.
Αυτός είναι και ο λόγος που η αλλαγή νοοτροπίας απαιτεί χρόνια. Οι οργανισμοί διαθέτουν μια μορφή «κοινωνικής αδράνειας». Δεν αλλάζουν τρόπο σκέψης από τη μια μέρα στην άλλη. Χρειάζεται χρόνος για να αλλάξουν οι συνήθειες, οι πεποιθήσεις και οι ανεπίσημοι κανόνες που έχουν δημιουργηθεί μέσα από χρόνια εμπειρίας. Ας το δει και πάλι ο καθένας μας στην προσωπική του ζωή, κοινωνική και επαγγελματική. Αυτό το φαινόμενο δεν είναι νέο. Το είδαμε όταν οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές αντικατέστησαν τα χειρόγραφα αρχεία. Το είδαμε όταν τα PLC αντικατέστησαν τους συμβατικούς αυτοματισμούς. Το είδαμε όταν τα DCS και τα SCADA άλλαξαν τον τρόπο λειτουργίας των εργοστασίων. Στην αρχή υπήρχε επιφυλακτικότητα. Στη συνέχεια δοκιμή. Μετά εμπιστοσύνη. Και τελικά αποδοχή.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη ακολουθεί ακριβώς την ίδια πορεία, αλλά σε μεγαλύτερη κλίμακα. Διότι αυτή τη φορά η τεχνολογία δεν αυτοματοποιεί μόνο μηχανές και διαδικασίες. Συμμετέχει στην ανάλυση, στην πρόβλεψη και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και στη διαμόρφωση αποφάσεων, σε καθαρά δικές μας υποχρεώσεις.Γι’ αυτό και η μεγαλύτερη πρόκληση των επόμενων ετών δεν θα είναι η αγορά νέων συστημάτων ή η αύξηση της υπολογιστικής ισχύος. Η μεγαλύτερη πρόκληση θα είναι η συνεργασία ανάμεσα στην ανθρώπινη εμπειρία και την τεχνητή νοημοσύνη (engineering prompting).
Οι οργανισμοί που θα πετύχουν δεν θα είναι εκείνοι που θα εγκαταστήσουν πρώτοι την Τεχνητή Νοημοσύνη. Θα είναι εκείνοι που θα καταφέρουν να συνδυάσουν τη γνώση των ανθρώπων τους με τις δυνατότητες της νέας τεχνολογίας.
Η εμπειρία χωρίς νέα εργαλεία οδηγεί συχνά σε στασιμότητα.
Η τεχνολογία χωρίς ανθρώπινη κρίση οδηγεί σε επικίνδυνες αυταπάτες.
Το μέλλον ανήκει στη συνεργασία των δύο.
Γι’ αυτό, όταν συζητάμε για την Τεχνητή Νοημοσύνη, ίσως να θέτουμε το λάθος ερώτημα. Δεν πρέπει να αναρωτιόμαστε αν οι υπολογιστές είναι έτοιμοι. Οι υπολογιστές είναι ήδη έτοιμοι και η τεχνολογία εξελίσσεται πλέον γρηγορότερα από την ικανότητα των κοινωνιών να την αφομοιώσουν
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν είμαστε εμείς έτοιμοι να αλλάξουμε πολύ γρήγορα μαζί τους. Απευθύνομαι ιδιαίτερα στη νέα γενιά, τους AI natives όπως λέμε. Έχετε στα χέρια σας τα πιο ισχυρά εργαλεία που υπήρξαν ποτέ. Η πρόκληση για εσάς είναι να αυξήσετε την δική σας αυτοδιάθεση. Μην αφήνετεε την ΤΝ να γίνει το δεκανίκι σας, αλλά ο επιταχυντής των ιδεών ςας. Κλείνοντας, σας καλώ να δείτε την Τεχνητή Νοημοσύνη όχι ως κάτι που μας συμβαίνει, αλλά ως κάτι που εμείς διαμορφώνουμε. Το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Είναι μια λευκή σελίδα που περιμένει να γραφτεί από ανθρώπους με νέα νοοτροπία, που έχουν το θάρρος να παραμείνουν οι αρχιτέκτονες του νοήματος σε έναν κόσμο γεμάτο από μηχανές.
Η ΤΝ δεν είναι η απειλή. Η απειλή είναι η δική μας παθητικότητα και η άρνησή μας να αλλάξουμε τον τρόπο που μαθαίνουμε, εργαζόμαστε και υπάρχουμε.
