Ήταν αναπόφευκτος ο εκπατρισμός
του Ελληνισμού της Ανατολής
«Μακρύς ο λάκκος που άνοιξε και κλεί τον γίγαντά μου» (Διονύσιος Σολωμός)
Του Κ. Γ. Κ. Χατζόπουλου, Τ. Λυκειάρχη
Πρωτοφανής στην ανθρώπινη ιστορία ο εκπατρισμός του Ελληνισμού της Ανατολής, που συντελέστηκε το 1922 και χαρακτηρίστηκε ως η χειροτέρα συμφορά, που βρήκε τον Ελληνισμό μετά την Άλωση της Πόλης.
Ασφαλώς δεν επρόκειτο για φαινόμενο, το οποίο συνελήφθη ως ιδέα και εκτελέσθηκε σε χρόνο περιορισμένο.
Ήταν ένα φαινόμενο, που η γένεσή του ξεκίνησε από το 1071 μ.Χ., τη χρονιά εκείνη, που στο Ματζικέρτ της Αρμενίας, ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ρωμανός ο Δ’ ο Διογένης ήρθε σε αδικαιολόγητη σύγκρουση με τον σουλτάνο των Σελτζούκων Τούρκων Αλπ Αρσλάν και, μολονότι πολέμησε ηρωικά, νικήθηκε στο τέλος και συνελήφθη αιχμάλωτος, εξασφαλίζοντας την ελευθερία του με την καταβολή ετήσιου φόρου στον νικητή του.
Η ήττα εκείνη του Ρωμανού είχε ως αποτέλεσμα την εγκατάσταση των Τούρκων στον εδαφικό χώρο της βυζαντινής αυτοκρατορίας.
Παράλληλα οι συγκρούσεις, που λάμβαναν χώρα στο βυζαντινό παλάτι για διεκδίκηση της εξουσίας, οι επιθέσεις διαφόρων λαών από τον βορρά, το νότο και τη δύση δημιουργούσαν οξύτατα προβλήματα στην αυτοκρατορία, οδηγούσαν στη συρρίκνωσή της την εδαφική, μείωναν τις οικονομικές της δυνατότητες για αντίσταση, διαμορφωνόταν κλίμα περιορισμού των υπερασπιστών της, αφού μέρος αρκετό των υπηκόων της αποφεύγανε τη στράτευση, αναγκάζοντας τους αυτοκράτορες να καταφεύγουν στη συγκρότηση μισθοφορικού υπερασπιστικού στρατού για την αποτροπή επιθέσεων από διάφορους λαούς με την παροχή κινήτρων οικονομικών και τέλος με τη διάπραξη σωρείας λαθών ως προς την αμυντική θωράκιση της εδαφικής επικράτειας.
Στο δυσμενές αυτό κλίμα ήρθαν να προστεθούν οι Σταυροφορίες της Δύσης, από τις οποίες η Δ΄ κατάφερε οδυνηρό πλήγμα στην Πόλη με την άλωσή της το 1204, χρονολογία, η οποία απονεύρωσε την αμυντική θωράκιση της αυτοκρατορίας.
Ακολούθησαν οι εμπορικές σχέσεις με τη Δύση, η οποία κατάφερε ισχυρό πλήγμα στην οικονομία της, εκμεταλλευόμενη τα λιμάνια της και περιορίζοντας τα έσοδά της.
Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, ακολούθησε ο διαμελισμός της αυτοκρατορίας, έργο της φιλοδοξίας των δελφίνων της εξουσίας αντάμα με τη δημιουργία των δεσποτάτων.
Το μέλλον της αυτοκρατορίας διαγραφόταν δυσοίωνο. Η κατάρρευση ήταν αναπόφευκτη.
Η τουρκική εδαφική αδηφαγία διογκωνόταν. Ο πανίσχυρος αρχικά σουλτάνος, αδυνατώντας να ελέγξει την τεράστια αυτοκρατορία του, με το πέρασμα των χρόνων άρχισε να υποπίπτει σε σωρεία λαθών.
Όλην αυτήν την εικόνα την παρακολουθούσε με άγρυπνο ενδιαφέρον η Ευρώπη, η οποία έμπαινε σ’ έναν καινούργιο οικονομικό τρόπο ζωής. Οι τεράστιες αγορές, που τη δημιουργία τους ξεκίνησε, είχαν ανάγκη από δυο πράγματα: τις πρώτες ύλες και τη διοχέτευση των παραγόμενων αγαθών σε πολυπληθείς καταναλωτικές ανθρώπινες ομάδες. Και τα δυο τα διέθετε η οθωμανική αυτοκρατορία.
Για να εισβάλουν οι Ευρωπαίοι παραγωγοί αγαθών στην αγορά της οθωμανικής αυτοκρατορίας και για να εκμεταλλευθούν τις αναγκαίες για τις βιομηχανίες τους πρώτες ύλες, έπρεπε να ξεπεράσουν το εμπόδιο των Ελλήνων, στα χέρια των οποίων βρισκόταν η οικονομία της Τουρκίας και η παραγωγή των πρώτων υλών.
Στρατός και στόλος των Τούρκων βρισκόταν σε αποσύνθεση. Έπρεπε λοιπόν να αναδιοργανωθούν. Και το έργο το αναλάβανε Γερμανοί και Άγγλοι.
Την αναδιοργάνωση του στρατού ανέλαβαν οι Γερμανοί στέλνοντας για εκπαίδευση τους στρατηγούς Λίμαν και Γκόλτς, ενώ του ναυτικού οι Άγγλοι.
Παράλληλα παρότρυναν τους Τούρκους να συμπεριφέρονται εχθρικά προς τον Ελληνισμό, τον οποίο θεωρούσαν ως υπεύθυνο της κακοδαιμονίας του τουρκικού λαού.
Και η παρότρυνση δεν έπεσε στο κενό. Ο σουλτάνος, ως υπαίτιος της κακοδαιμονίας των Τούρκων, απομακρύνθηκε και η νέα ηγεσία με αρχηγό τον Μουσταφά Κεμάλ ενίσχυσε την εχθρική στάση του τουρκικού λαού προς το ελληνικό στοιχείο. Δημεύσεις περιουσιών, εξορίες, βιασμοί, δολοφονίες ήταν οι ενέργειες στις οποίες καταφεύγανε οι Τούρκοι προκειμένου να υλοποιήσουν τις εντολές των συμβουλατόρων τους.
Κάποιοι αποδώσανε την απάνθρωπη συμπεριφορά των Τούρκων στη συγκρότηση ανταρτικών σωμάτων από Ποντίους οπλαρχηγούς με την παρότρυνση του μητροπολίτη Γερμανού Καραβαγγέλη και στην προσπάθεια δημιουργίας ανεξάρτητης Δημοκρατίας στον Πόντο.
Και τα μεν ανταρτικά σώματα δημιουργήθηκαν με σκοπό την προστασία του άμαχου ποντιακού πληθυσμού από τις δολοφονικές επιθέσεις του άτακτου τουρκικού στρατού και αργότερα τακτικού, ενώ η προσπάθεια για δημιουργία ανεξάρτητης Δημοκρατίας στον Πόντο ήταν μια ατυχής κίνηση, μεγάλο μέρος της ευθύνης ανήκει στην ηγεσία της Ελλάδος, η οποία εντελώς ανιστόρητα ενεθάρρυνε τους Ποντίους να επιχειρήσουν μια τέτοια κίνηση απερισκεψίας, τους οποίους στη συνέχεια εγκατέλειψε. Τόσο στα πλαίσια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο το κλίμα ήταν εντελώς αρνητικό για ένα τέτοιο εγχείρημα.
Απερίσκεπτη ήταν και η εκστρατεία στη Μ. Ασία, που παρακινήθηκε από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις. Στην κυριολεξία έστησαν παγίδα στον Ελληνισμό εγκαταλείποντάς τον στην τύχη του στην πιο κρίσιμη στιγμή και οδηγώντας τον σε συμφορά ανείπωτη.
Και όχι μόνο δεν τον βοήθησαν, αλλά αντίθετα ενίσχυσαν τις τουρκικές δυνάμεις με πολεμικό υλικό και οικονομική στήριξη, που προήλθε από χριστιανικούς λαούς, Άγγλους, Γερμανούς, Ιταλούς, Ρώσους και έμμεσα Αμερικανούς, οι οποίοι βρήκαν την κατάλληλη ευκαιρία να δουν πραγματοποιούμενα τα συμφέροντά τους, οικονομικά και εκκλησιαστικά.
Αποτέλεσμα όλου αυτού του αρνητικού κλίματος, που διαμορφώθηκε εις βάρος του Ελληνισμού της Ανατολής, ήταν ο εκπατρισμός από τις εστίες του, στις οποίες αριθμούσε βίο χιλιετηρίδων. Επιμηθικά ο Τραπεζούντος Χρύσανθος απέδωσε τον εκπατρισμό του Ελληνισμού στη συνέργια των Δυνατών της Δύσης.
Η απομάκρυνση του Ελληνισμού από τις πανάρχαιες εστίες του, τις οποίες δημιούργησε με πολλές θυσίες ξεδιπλώνοντας τις αρετές του, οφειλόταν σ’ ένα απερίσκεπτο και ολέθριο άθροισμα ενεργειών, που φτάνουν στη μυωπική πολιτική των βυζαντινών αυτοκρατόρων. Και όταν τα σοβαρά λάθη συσσωρεύονται χωρίς να υπάρχει ο προορατικός νους για να τα διορθώσει, αλλά και για να προνοήσει, ώστε να μην επαναληφθούν ούτε και να προκύψουν νέα σοβαρά, τότε μοιραία οδηγούμαστε σε θλιβερά αποτελέσματα.
Η προσπάθεια να επουλωθεί η συμφορά, την οποία υπέστη ο Ελληνισμός της Ανατολής με την ασύμφορη Συνθήκη της Λωζάννης απέδειξε ότι ο Ελληνισμός εγκλωβίστηκε στη μυωπική εξωτερική του πολιτική, αφού και σήμερα ακόμη ζει σε καθεστώς διαρκούς απειλής.
Το τι συντελέστηκε μετά τον ανείπωτο στην ανθρώπινη ιστορία ξεριζωμό χρήζει μιας άλλης προσέγγισης, πολύ πονεμένης και αυτής.
Ίσως είναι δίσπευτη η ακόλουθη σκέψη, που θα επισύρει αντιδράσεις και αμφισβήτηση.
Αφού το κλίμα ήταν τόσο αρνητικό για τον Ελληνισμό της Ανατολής, πολύ νωρίτερα θα έπρεπε οι χειριζόμενοι τις τύχες του να διακόψουν τον κατήφορο της διάπραξης λαθών και να προβούν σ’ έναν ειρηνικό, όμως οδυνηρό, εκπατρισμό, ώστε η συμφορά να μην είχε πάρει τεράστιες διαστάσεις, τόσο σε ανθρώπινο κυρίως, όσο και σε οικονομικό επίπεδο.
Προφανώς μια τέτοια άποψη θα προκαλέσει την αντίδραση των ασχολουμένων με την ανθρώπινη ιστορία. Και εύλογα. Γιατί πώς είναι δυνατόν ένα κομμάτι του Ελληνισμού, που έζησε ειρηνικά για τρεις περίπου χιλιετηρίδες στον μικρασιατικό χώρο να εγκαταλείψει τη γη όπου δημιούργησε υψηλό πολιτισμό, έχτισε κέντρα πνεύματος, ύψωσε ιερά παλλάδια, ανήγειρε ιερά προσκυνήματα, καλλιέργησε τα Ελληνικά Γράμματα σε περιώνυμα τεμένη, ανήγειρε μνημεία, τα οποία κινούν και σήμερα ακόμη τον παγκόσμιο θαυμασμό και γίνονται καθημερινά χώροι μνημειακού προσκυνήματος, θαυμασμού και πίστεως;
Ξεδιπλώνοντας τις σελίδες της μακρόχρονης πορείας του ανθρώπινου Γένους θα συναντήσουμε κι άλλους λαούς, που υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.
Όμως αυτό που συνέβη με τον Ελληνισμό της Ανατολής ήταν πρωτόγνωρο. Επιχειρήθηκε όχι μόνο η συρρίκνωσή του, αλλά σχεδόν ο αφανισμός του. Γιατί έτσι το ήθελαν οι Δυνατοί της γης.
Είναι επομένως αφανισμός βίαιος του Ελληνισμού της Ανατολής, αφού από τα 24 εκατομμύρια Ελλήνων, που κατοικούσαν σ’ αυτήν, πριν από την εγκατάσταση των Τούρκων, επιστρέψανε κατά τρόπο απάνθρωπο στη μητέρα πατρίδα μόνον 1,5 εκατομμύριο.
Θλιβερή ιστορία ο βίαιος εκπατρισμός του Ελληνισμού της Ανατολής. Μια ιστορία που βαρύνει ανεπιφύλακτα τον πολιτισμό της Δύσης. Κι όλα αυτά στον βωμό της εξυπηρέτησης των οικονομικών τους συμφερόντων, τα οποία και σήμερα ανθίζουν στα ανατολικά εδάφη χωρίς ίχνος αιδούς.
Δυστυχώς ο νόμος τους ισχυρού δε θα παύσει να κυριαρχεί στο διάβα των αιώνων για χάρη της ύλης, θέτοντας σε δεύτερη μοίρα το αθάνατο πνεύμα, όμως συχνότατα κακοποιημένο και περιφρονημένο.
Επιχείρησε η ταπεινότητά μου να δώσει σε αδρές γραμμές το εγκληματικό φαινόμενο του βίαιου εκπατρισμού του Ελληνισμού της Ανατολής. Είναι αναμφίλεκτο ότι δεν άξιζε ένα τόσο οδυνηρό τέλος στη μερίδα εκείνη του Ελληνισμού, που με ιδρώτα, σύνεση, θέληση και εργατικότητα αγωνίσθηκε να χτίσει μια νέα Ελλάδα στις άξενες ακτές της Μαύρης Θάλασσας, τις Ιωνικές και Αιολικές καθώς και στην ενδοχώρα της Μ. Ασίας, ένα λαμπρό πολιτισμό, που τον συνέθεσαν η ζηλευτή οικονομία, η πρωτόγνωρη φιλοσοφία, οι νέες κοινωνικές αντιλήψεις και η θεμελίωση της νέας θρησκείας, της θρησκείας της αγάπης και της καλλιέργειας υψηλών συναισθημάτων, που άλλαξαν την πορεία της ανθρώπινης ζωής.
Τριάντα αδιάλειπτους αιώνες πάσχιζε ο Ελληνισμός της Ανατολής να μεταβάλει τον βάρβαρο τρόπο σκέψης σε μια νέα αντίληψη ζωής διασαλπίζοντας την ανάγκη για διαμόρφωση ενός πολιτισμού, ο οποίος φώτισε την πορεία των λαών, διδάσκοντας πως το τελειότερο ον του Θείου Δημιουργού δεν πρέπει να προσδίδει προτεραιότητα στις ανάγκες του σαρκίου του, αλλά πρώτιστα το ενδιαφέρον του πρέπει να εστιάζεται στην καλλιέργεια του ψυχικού του κόσμου αναδεικνύοντας τα υψηλά συναισθήματα, με τα οποία είναι προικισμένο, ώστε να οδηγήσει τον πατέρα της νέας αττικής κωμωδίας, τον Μένανδρο, να διατυπώσει επιγραμματικά τον πραγματικό λόγο ύπαρξης του ανθρώπου: «Ως χαρίεν άνθρωπος, όταν άνθρωπος η!».
Ο ειρηνικός εκπατρισμός, ο οποίος έπρεπε να είχε συντελεσθεί πριν από την εκμεταλλευτική βουλιμία των Ευρωπαίων και τη γενοκτονία του Ελληνισμού, που σκόπιμα συντελέστηκε θα συνέβαλε, ώστε η μητέρα Ελλάδα, η οποία είχε αφυδατωθεί πληθυσμιακά και διήρχετο τη ρακένδυτη οικονομία της, να καταστεί κράτος εύρωστο από άποψη ανθρώπινου δυναμικού και επομένως υπολογίσιμο με γεωγραφικά σύνορα θωρακισμένα, με οικονομία ζηλευτή, με αξιοπρόσεκτη πολιτιστική, παιδευτική και κοινωνική οντότητα.
Με τέτοιες προϋποθέσεις θα είχε σοβαρό, υπολογίσιμο και σεβαστό λόγο σε αποφάσεις, που λαμβάνονταν σε συνέδρια διεθνούς επιπέδου, γεγονός που θα της προσέδιδε κύρος, αποφεύγοντας τα ραπίσματα, τα οποία δέχονται οι πληθυσμιακά μικροί και οικονομικά αδύνατοι λαοί.
Και είχε όλες τις προϋποθέσεις με τον ειρηνικό τον εκπατρισμό ο Ελληνισμός της Ανατολής, αφού διέθετε στα σπλάχνα του κορυφαίες μορφές των Γραμμάτων, ρωμαλέες οικονομικές οντότητες, στελέχη με υψηλή κοινωνική ευαισθησία, προικισμένα με φιλοπονία και οξυδέρκεια Μέλη και πάνω από όλα με έντονη φιλοπατρία να κάνει μεγάλη την Ελλάδα.
Η ειρηνική νόστος στη μητέρα Ελλάδα θα επιβεβαίωνε τη διαχρονική αλήθεια του αιώνιου ομηρικού Οδυσσέα να δει καπνό να ανεβαίνει από τα τζάκια, τα οποία χωρίς τη θέλησή του πριν από τρεις χιλιετηρίδες άφησε πίσω του.
Ίσως μια τέτοια σκέψη, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι κινείται στον χώρο της φαντασίας και του ευσεβούς πόθου. Ίσως θωρηθεί αιθεροβαμωνική. Με λίγο προβληματισμό ίσως και να έχει κάποιο μέρος της αλήθειας.
