Ένας οδηγός «επιβίωσης» για μαθητές και γονείς
Μάστιγα της εποχής ή
φυσιολογική αντίδραση το άγχος
των πανελλαδικών εξετάσεων;
► Η Ψυχολόγος του Οργανισμού «Μαζί για το Παιδί» κα. Γιαννούλη μιλάει στον «Π.Τ.»
► Εκπαιδευτικοί και γονείς μπορούν να γίνουν το «δίχτυ ασφαλείας» των μαθητών
Του Θανάση Πολυμένη
ΕΧΟΥΜΕ ΗΔΗ μπει στην τελική ευθεία για τη διεξαγωγή των ενδοσχολικών αλλά και των πανελλαδικών εξετάσεων. Πρόκειται για δύο διαδικασίες, στις τρεις τάξεις του Γυμνασίου, αλλά και του Λυκείου, κατά τις οποίες μαθητές και μαθήτριες παρουσιάζουν πολλές φορές ιδιαίτερο άγχος.
Μπορεί βέβαια το μεγαλύτερο απ’ όλα ζήτημα να αφορά τις πανελλαδικές, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι και τα παιδιά που δίνουν τις ενδοσχολικές εξετάσεις δεν παρουσιάζουν θέματα αγχωτικών καταστάσεων.
Έτσι, στο πλαίσιο της συνεχούς επιμόρφωσης του εκπαιδευτικού προσωπικού και στήριξης των γονέων και κηδεμόνων των σχολικών μονάδων, η Περιφερειακή Διεύθυνση Εκπαίδευσης Αν. Μακεδονίας – Θράκης σε συνεργασία με την επιστημονική ομάδα του μη κερδοσκοπικού οργανισμού του «Μαζί για το Παιδί», έχει προγραμματίσει ένα διαδικτυακό σεμινάριο που διεξάγεται σήμερα Τετάρτη 29, με την παρουσίαση πρακτικών εργαλείων και τεχνικών για την υποστήριξη των μαθητών/μαθητριών κατά την εξεταστική περίοδο. Στο σεμινάριο συμμετέχουν στελέχη εκπαίδευσης, εκπαιδευτικοί της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης καθώς και γονείς και κηδεμόνες των νομών της ΑΜΘ.
Το σεμινάριο διεξάγεται με τη συμμετοχή της κας. Ελένης Γιαννούλη, ψυχολόγο / μέλος της επιστημονικής ομάδας της γραμμής 11525 και του συμβουλευτικού κέντρου του «Μαζί για το Παιδί».
Ο «Π.Τ.» επικοινώνησε και μίλησε με την κα. Ελένη Γιαννούλη, η οποία ευγενώς δέχτηκε να απαντήσει στις ερωτήσεις μας, σε μια συνέντευξη την οποία και παρουσιάζουμε.
Το «άγχος των εξετάσεων» είναι απλά και μόνο μια ορολογία ή στην εποχή μας είναι κάτι πολύ περισσότερο;
«Το άγχος των εξετάσεων είναι μία ψυχοσυναισθηματική κατάσταση που βιώνουν παιδιά, έφηβοι και ενήλικες όταν πρόκειται να αξιολογηθούν μέσω εξετάσεων το αποτέλεσμα των οποίων οδηγεί σε προσωπική/ακαδημαϊκή/επαγγελματική ανέλιξη. Ο βαθμός και η ένταση του άγχους που βιώνεται εξαρτάται από πολλούς και διαφορετικούς παράγοντες με κυριότερους την επίδραση που θα έχει το αποτέλεσμα της εξέτασης στη ζωή του ατόμου, τις προσδοκίες που έχουν οι σημαντικοί άλλοι από το αποτέλεσμα της εξέτασης και το πόσο εστιάζουν τελικά σε αυτό και όχι στη διαδικασία και την προσπάθεια και στο αν υπάρχουν εναλλακτικές επιλογές σε περίπτωση που το αποτέλεσμα δεν είναι το επιθυμητό».
Συνηθίζεται να λέμε ότι το άγχος των εξετάσεων, ορισμένες φορές αντιμετωπίζεται από τους μαθητές ως «εχθρός», άλλοτε πάλι μπορεί να λειτουργεί ακόμα και ως δημιουργική κατάσταση, να αποτελέσει μια κινητήριο δύναμη. Πώς σχολιάζεται αυτό το ζήτημα;
«Το άγχος είναι μία πολύ φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού μας σε μία αντιλαμβανόμενη απειλή. Σε μέτριο επίπεδο αποτελεί κινητήριο δύναμη γιατί μας θυμίζει τι είναι σημαντικό για εμάς και φροντίζει να μας συντονίσει και να μας παρακινήσει να προσπαθήσουμε αρκετά, χωρίς να εξαντληθούμε. Το άγχος ξεκινά να βιώνεται ως εχθρός όταν το επίπεδά του προκαλούν δυσφορία είτε σωματική (π.χ. πονοκέφαλοι, τρέμουλο, ενοχλήσεις στο στομάχι κ.α.), είτε συναισθηματική (π.χ. ανησυχία, νευρικότητα, ευσυγκινησία), είτε γνωστική (π.χ. δυσκολία συγκέντρωσης, απώλεια μνήμης κ.α.) είτε και όλα τα παραπάνω μαζί. Όταν αυτά συμβαίνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα τότε ξεκινάμε να βλέπουμε και δυσλειτουργικές συμπεριφορές όπως υπερπροσπάθεια (οδηγεί σε εξάντληση δυνάμεων), αναβλητικότητα ή και αποφυγή».
Υπάρχουν «συνταγές» με τις οποίες τα παιδιά μπορούν να αντιμετωπίσουν αυτή τη δύσκολη κατάσταση; Και από πότε – πόσο κοντά ή μακριά στη διαδικασία των εξετάσεων – χρειάζεται να ενεργοποιήσουν διάφορους τρόπους αντιμετώπισής του;
«Κάθε άνθρωπος και στην συγκεκριμένη περίπτωση έφηβος/η, βιώνει με πολύ διαφορετικό τρόπο το άγχος επομένως προτείνεται εξατομικευμένη παρέμβαση ανάλογα με τις ανάγκες του εκάστοτε ατόμου. Υπάρχουν θα λέγαμε καλύτερα ίσως κάποιες σταθερές αρχές σε σχέση με κάποιες πρακτικές που φαίνεται να είναι βοηθητικές. Πρώτη και πιο σημαντική είναι η αποδοχή του άγχους ως κατάσταση και η σκέψη ότι “δεν θα είναι για πάντα έτσι”. Έπειτα βοηθητικές προσεγγίσεις στη μείωση και την καλύτερη διαχείριση του άγχους είναι η καλή οργάνωση του διαβάσματος, ο εντοπισμός των καταστροφικών σεναρίων και η αμφισβήτησή τους (π.χ. αν αποτύχω τελείωσαν όλα), η σταδιακή έκθεση στη διαδικασία (π.χ. προσομοίωση εξετάσεων), η ρύθμιση του σώματος για μείωση των σωματικών ενοχλήσεων (π.χ. καλή διατροφή, ξεκούραση, ύπνος) και η συναισθηματική υποστήριξη χωρίς επικριτικά σχόλια και με ειλικρινές ενδιαφέρον. Η διαχείριση του άγχους είναι καλό να καλλιεργείται σαν δεξιότητα μήνες πριν τη διαδικασία και να προάγεται μέσα σε όλα τα πλαίσια και τα συστήματα που αλληλλεπιδρούν τα παιδιά και οι έφηβοι».
Πού εντοπίζεται η πηγή του άγχους των εξετάσεων; Φταίει το εκπαιδευτικό σύστημα που ίσως δεν παρέχει τα απαραίτητα, είναι οι προσδοκίες των γονιών και η πίεση προς τα παιδιά που ασκείται σε γενικότερο επίπεδο;
«Δεν μπορούμε να πούμε ότι φταίει κάτι συγκεκριμένο για το άγχος εξετάσεων μπορούμε όμως να πούμε τι το ενισχύει αρκετά: οι αυξημένες προσδοκίες από σημαντικούς άλλους, το υπερβολικό βάρος που δίνεται από το εκπαιδευτικό σύστημα σε μία και μόνο επίδοση, η κοινωνική αφήγηση ότι το αποτέλεσμα μίας εξέτασης “καθορίζει το μέλλον” των μαθητών/ριών είναι σίγουρα κάποιες βασικές παράμετροι που παίζουν καθοριστικό ρόλο στο πώς βιώνεται η προετοιμασία και η διαδικασία των εξετάσεων σε γενικότερο επίπεδο από το μαθητικό πληθυσμό».
Ποια είναι τα σημάδια που ίσως θα έπρεπε να κάνουν τους γονείς να ανησυχήσουν, όταν κατά τα φαινόμενα τα παιδιά έχουν ξεπεράσει κάποια όρια;
«Όταν το άγχος είναι έντονο – καθημερινό – επιμένει και δεν υποχωρεί, δυσχεραίνοντας τις καθημερινές λειτουργίες του εφήβου – όταν επηρεάζει τον ύπνο – την διατροφή του και τη διάθεσή του – όταν οδηγεί σε αποφυγή ή έντονη απόσυρση».
Από τη δική σας πείρα, από συνεδρίες, συναντήσεις, ομιλίες και άλλες επαφές, πως νομίζεται ότι γονείς και παιδιά αντιμετωπίζουν μια τέτοια κατάσταση; Θεωρείτε ότι αντιμετωπίζεται με επιτυχία ή το αντίθετο;
«Από την δική μας εμπειρία μέσα από τις συνεδρίες – συναντήσεις με τους μαθητές αισθανόμαστε ότι κυριαρχεί η σκέψη ότι ολόκληρη η πορεία και η ζωή τους, εξαρτάται αποκλειστικά από αυτές τις εξετάσεις. Αυτή η σκέψη που μπορεί να έχει γίνει πολλές φορές μέσα στη σχολική χρονιά εξαντλητική, ανυπόφορη και αβάσταχτη, τώρα κορυφώνεται. Τι θα συμβεί αν αποτύχουν; Θα απογοητεύσουν τους γονείς τους, οι οποίοι πίστεψαν και επένδυσαν σε εκείνους. Θα απογοητεύσουν τους καθηγητές τους, οι οποίοι ήταν σίγουροι για την επιτυχία τους. Η ερώτησή μας προς τους μαθητές όμως είναι άλλη: “Έχετε σκεφθεί πως αισθάνεστε εσείς; Έχετε αναλογιστεί τι σημαίνουν για εσάς πραγματικά αυτές οι εξετάσεις; Έχετε σκεφθεί την προσπάθεια που έχετε καταβάλει στη διάρκεια της χρονιάς, καθώς επίσης και τα προηγούμενα χρόνια; Ποια είναι τα δικά σας όνειρα και επιθυμίες”;
Όσον αφορά τις συναντήσεις μας με τους γονείς, μπορούμε να πούμε το εξής: είναι σημαντικό οι γονείς να είναι σε επαφή με το δικό τους συναίσθημα, να μπορέσουν να το αναγνωρίσουν προκειμένου να αντιληφθούν που σταματούν αυτοί και που ξεκινά το παιδί. Με αυτό τον τρόπο θα μπορέσουν να διαχωρίσουν αυτό που αφορά πραγματικά τον έφηβο από το δικό τους συναίσθημα και να μην τον επιβαρύνουν περισσότερο. Μέσω μιας τέτοιας διαχείρισης, θα είναι πιο εύκολο να ακούσουν πραγματικά τον έφηβο και τις ανάγκες του αυτήν την περίοδο, να είναι σε θέση να τις φροντίσουν και να σεβαστούν το ρυθμό του. Ο έφηβος γνωρίζει καλύτερα ποιες είναι οι πραγματικές του ανάγκες και οι δυνατότητές του. Πάντα υπάρχουν εναλλακτικές και είναι ένα πολύ σημαντικό μήνυμα που χρειάζεται να περάσουν στα παιδιά τους.
Ποια νομίζετε ότι είναι η θέση του σχολείου και των εκπαιδευτικών απέναντι σε μια τέτοια κατάσταση και κατά πόσο το μεγαλύτερο μέρος αυτών θεωρείτε ότι είναι σωστά ενημερωμένοι;
«Στη συγκεκριμένη ερώτηση θα αρκεστούμε απλά να δώσουμε ορισμένες γενικές οδηγίες στους καθηγητές, οι οποίες μπορούν να λειτουργήσουν αποσυμφορητικά για τους μαθητές:
– Είναι σημαντικό να έχετε κατά νου την σημασία των δικών σας προσδοκιών για το αποτέλεσμα και τον αρνητικό αντίκτυπο που μπορεί να έχει η θεώρηση της αριστείας ως μοναδικό αποδεκτό αποτέλεσμα.
– Καλλιεργήστε ένα ήρεμο και ασφαλές μαθησιακό περιβάλλον.
– Ακούστε προσεκτικά, χωρίς να διακόπτετε και ρωτήστε αν έχετε καταλάβει αυτό που λέει ο έφηβος.
– Μοιραστείτε προσωπικές στρατηγικές διαχείρισης άγχους χωρίς όμως να τις επιβάλετε.
– Αναγνωρίστε ότι το άγχος είναι κάτι φυσιολογικό. (π.χ. «Είναι οκ να νιώθεις έτσι, σε όλους μας συμβαίνει»)
– Υπενθυμίστε εμπόδια που έχει ξεπεράσει.
– Εκφράστε την αποδοχή και την υποστήριξή σας, ανεξαρτήτως αποτελέσματος.
– Μιλήστε για προσωπικές εμπειρίες αποτυχίας και για το πώς το διαχειριστήκατε».
Αν θα μπορούσατε να πείτε μόνο μία φράση σε κάθε μαθητή που νομίζει ότι το μέλλον του κρίνεται από ένα γραπτό, ποια θα ήταν αυτή;
«Δεν υπάρχουν “μαγικές” φράσεις οι οποίες μπορούν να κάνουν τους μαθητές να αισθανθούν καλύτερα. Θα μπορούσαμε όμως να τους πούμε ότι μια ενδεχόμενη αποτυχία, δε σημαίνει και δε πρέπει να μεταφραστεί σαν ακύρωση όλης της εξελικτικής σας πορείας και της προσπάθειάς σας μέχρι σήμερα. Το πραγματικό ταξίδι της ζωής τώρα ξεκινάει για εσάς. Εσείς είστε αυτοί που θα υπερασπιστείτε τις επιλογές σας. Έχετε επομένως να διευρύνετε το πεδίο των επιλογών αυτών και να πολλαπλασιάσετε τις λύσεις σας. Έχετε να διαπραγματευτείτε και να προσαρμοστείτε στα νέα δεδομένα. Δεδομένα, τα οποία μπορεί να μη σας βρίσκουν σύμφωνους ή να μη σας εκφράζουν. Μέσα σε αυτή την πρόκληση, εσείς καλείστε να κάνετε την υπέρβαση και να χαράξετε τη δική σας πορεία.
“Πάντα κάνω αυτό που δεν μπορώ να κάνω, με σκοπό να διαπιστώσω αν μπορώ να το κάνω”, είχε πει ο μεγάλος ζωγράφος Πάμπλο Πικάσο».
