Νεανική βία: Ο ρόλος της οικογένειας
και τα όρια της κοινωνίας
Γράφει ο Αλκιβιάδης Σαλπιγκτής*
Οι εικόνες νεανικής βίας που κατακλύζουν τα τελευταία χρόνια την επικαιρότητα προκαλούν έντονο προβληματισμό. Μαθητές που συγκρούονται βίαια, περιστατικά εκφοβισμού μέσα και έξω από τα σχολεία, βίντεο ξυλοδαρμών που καταγράφονται με κινητά τηλέφωνα και διαδίδονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σχεδόν αυθόρμητα, κάθε φορά που βλέπουμε τέτοια περιστατικά, τίθεται το ίδιο ερώτημα: «Μα καλά, αυτά τα παιδιά δεν έχουν γονείς;».
Η ερώτηση αυτή φαίνεται εύλογη. Η οικογένεια αποτελεί τον πρώτο και σημαντικότερο χώρο διαπαιδαγώγησης ενός παιδιού. Οι γονείς είναι εκείνοι που θέτουν τα πρώτα όρια, διαμορφώνουν αξίες και μεταδίδουν πρότυπα συμπεριφοράς. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη από μια απλή απόδοση ευθυνών.
Η εύκολη ενοχοποίηση των «άλλων γονέων» συχνά καταρρέει όταν ένα παρόμοιο περιστατικό εμφανιστεί σε ένα γνώριμο οικογενειακό περιβάλλον. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου παιδιά οικογενειών που θεωρούνταν υπεύθυνες και ισορροπημένες βρέθηκαν εμπλεκόμενα – είτε ως θύτες είτε ως θύματα – σε περιστατικά σχολικού εκφοβισμού ή βίας. Στην εφηβεία, άλλωστε, οι ρόλοι συχνά μεταβάλλονται. Το παιδί που σήμερα βιώνει τον εκφοβισμό μπορεί αύριο να υιοθετήσει παρόμοια συμπεριφορά απέναντι σε άλλους.
Η ανατροφή των παιδιών δεν ήταν ποτέ εύκολη υπόθεση. Σήμερα, όμως, έχει γίνει ακόμη πιο απαιτητική. Οι κοινωνικές συνθήκες έχουν αλλάξει σημαντικά. Οι ρυθμοί ζωής, οι επαγγελματικές υποχρεώσεις και οι οικονομικές πιέσεις περιορίζουν τον χρόνο που μπορούν να αφιερώσουν πολλοί γονείς στα παιδιά τους. Παράλληλα, η έντονη παρουσία της ψηφιακής τεχνολογίας δημιουργεί ένα νέο περιβάλλον κοινωνικοποίησης, στο οποίο οι ενήλικες συχνά δυσκολεύονται να έχουν ουσιαστική εποπτεία.
Το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν πλέον βασικούς χώρους επικοινωνίας των νέων. Εκεί διαμορφώνονται σχέσεις, επιρροές και συμπεριφορές. Ταυτόχρονα όμως, ο ψηφιακός κόσμος μπορεί να λειτουργήσει ως πεδίο ανάπτυξης του εκφοβισμού. Ο λεγόμενος κυβερνοεκφοβισμός μπορεί να συνεχίζεται χωρίς χρονικά όρια, επηρεάζοντας βαθιά την ψυχολογία των παιδιών.
Σημαντικό ρόλο στην αλλαγή της κατάστασης έχει παίξει και η μεταβολή των κοινωνικών προτύπων διαπαιδαγώγησης. Στο παρελθόν, η αγωγή των παιδιών δεν περιοριζόταν μόνο στο οικογενειακό περιβάλλον. Η ευρύτερη κοινότητα λειτουργούσε συχνά ως ένα άτυπο πλαίσιο οριοθέτησης της συμπεριφοράς των νέων. Σήμερα, όμως, αυτή η συλλογική ευθύνη φαίνεται να έχει εξασθενήσει.
Παράλληλα, το παλαιότερο αυστηρό μοντέλο διαπαιδαγώγησης εγκαταλείφθηκε σταδιακά, χωρίς όμως να αντικατασταθεί από ένα νέο, ισορροπημένο σύστημα ορίων. Πολλοί γονείς βρίσκονται αντιμέτωποι με μια πραγματικότητα στην οποία δεν είναι πάντα σαφές πώς πρέπει να ασκήσουν τον ρόλο τους. Η μετάδοση εμπειριών και προτύπων από γενιά σε γενιά έχει σε μεγάλο βαθμό διακοπεί, δημιουργώντας συχνά αίσθημα αβεβαιότητας.
Η αντιμετώπιση της νεανικής βίας δεν μπορεί να περιοριστεί σε κατασταλτικά μέτρα. Η πρόληψη προϋποθέτει μια ευρύτερη κοινωνική στρατηγική που θα στηρίζει ουσιαστικά την οικογένεια και το σχολείο. Η ενημέρωση και η επιμόρφωση των γονέων, η ενίσχυση των δομών συμβουλευτικής οικογένειας και η ανάπτυξη προγραμμάτων πρόληψης στα σχολεία αποτελούν απαραίτητα βήματα.
Ταυτόχρονα, χρειάζεται σοβαρός προβληματισμός για τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από ανηλίκους. Σε πολλές χώρες έχει ήδη ανοίξει η συζήτηση για αυστηρότερους κανόνες ή ηλικιακά όρια πρόσβασης, καθώς η ανεξέλεγκτη χρήση τους μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ψυχική ανάπτυξη των παιδιών.
Σε κάθε περίπτωση, η οικογένεια παραμένει ο βασικός πυρήνας διαμόρφωσης της προσωπικότητας ενός παιδιού. Τα παιδιά έχουν ανάγκη από σαφή όρια, συνέπεια και καθοδήγηση. Ακόμη και όταν αντιδρούν, η ύπαρξη κανόνων τα βοηθά να αισθάνονται ασφαλή και να αναπτύσσουν υπευθυνότητα.
Η διαπαιδαγώγηση, όμως, απαιτεί χρόνο, παρουσία και πραγματική επικοινωνία. Η σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα σε γονείς και παιδιά οικοδομείται καθημερινά και όχι περιστασιακά.
Η νεανική βία δεν είναι ένα πρόβλημα που αφορά μόνο την οικογένεια ή μόνο το σχολείο. Είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο που αντανακλά τις αξίες μιας ολόκληρης κοινωνίας. Για τον λόγο αυτό, η αντιμετώπισή του απαιτεί συνεργασία όλων: οικογένειας, σχολείου και πολιτείας.
Μόνο μέσα από αυτή τη συλλογική προσπάθεια μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον στο οποίο οι νέοι θα μεγαλώνουν με σεβασμό, υπευθυνότητα και κοινωνική συνείδηση.
- Σύμβουλος Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης 2ης ΔΙΠΕ Ν. Δράμας. Ασχολείται με ζητήματα παιδαγωγικής, σχολικής ζωής και πρόληψης της σχολικής βίας, ενώ συμμετέχει σε δράσεις επιμόρφωσης εκπαιδευτικών και γονέων.
