Νέες ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες
για την εμμηνόπαυση και την περιεμμηνόπαυση
Άρθρο του Dr. Γρηγόριου
Χρηστίδη, Ενδοκρινολόγου
Η εμμηνόπαυση είναι μια φυσική φάση στη ζωή κάθε γυναίκας, όχι μια ασθένεια. Ωστόσο, για κάποιες γυναίκες συνοδεύεται από ενοχλητικά συμπτώματα που επηρεάζουν την καθημερινότητά τους. Οι νέες κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ενδοκρινολογίας (δημοσιευμένες στις 13 Οκτωβρίου 2025) έρχονται να δώσουν σύγχρονη, επιστημονικά τεκμηριωμένη καθοδήγηση για την αξιολόγηση και τη φροντίδα της γυναίκας σε αυτή την περίοδο της ζωής της.
Η εμμηνόπαυση σημαίνει τη διακοπή της εμμήνου ρύσεως για περισσότερο από έναν χρόνο, οφείλεται στην παύση της λειτουργίας των ωοθηκών και τον τερματισμό της αναπαραγωγικής ικανότητας με φυσικό τρόπο, και εμφανίζεται συνήθως γύρω στην ηλικία των 51 ετών (στην Ευρώπη, γιατί γενικά υπάρχουν δημογραφικές διακυμάνσεις στην ηλικία εμφάνισης). Πριν από αυτήν υπάρχει η περιεμμηνόπαυση, η μεταβατική φάση όπου οι κύκλοι γίνονται ακανόνιστοι και μπορεί να κάνουν την εμφάνισή τους τα πρώτα συμπτώματα, όπως οι εξάψεις ή οι διακυμάνσεις της διάθεσης. Εάν η εμμηνόπαυση εμφανιστεί μεταξύ των 40 και 45 ετών καλείται πρώιμη εμμηνόπαυση, ενώ πριν από την ηλικία των 40 καλείται πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια και αποτελεί διακριτή παθολογική κατάσταση, που μπορεί να έχει άλλα (μη ωοθηκικά) πρωτογενή αίτια. Για τη διάγνωση της εμμηνόπαυσης δεν είναι συνήθως απαραίτητος ορμονολογικός έλεγχος (η διάγνωση είναι κλινική). Ορμονολογικός έλεγχος γίνεται σε επιλεγμένες περιπτώσεις πρώιμης εμμηνόπαυσης και είναι κατά κανόνα απαραίτητος στην πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια.
Κατά τη διάρκεια της εμμηνόπαυσης και της περιεμμηνόπαυσης μειώνεται η παραγωγή ορμονών από τις ωοθήκες (οι ορμόνες των ωοθηκών είναι η οιστραδιόλη και η προγεστερόνη) ενώ αυξάνονται αντιδραστικά οι ορμόνες που διεγείρουν τις ωοθήκες (αυτές είναι οι γοναδοτροπίνες της υπόφυσης, η ωχρινοτρόπος ορμόνη – LH – και η ωοθυλακιοτρόπος ορμόνη – FSH –). Οι ορμόνες αυτές, και κυρίως η οιστραδιόλη και η FSH, έχουν υποδοχείς και δρουν και σε άλλα όργανα εκτός από τις ωοθήκες, πράγμα το οποίο συνδέεται με την εμφάνιση των εμμηνοπαυσιακών συμπτωμάτων. Τα συμπτώματα που συχνότερα εμφανίζονται είναι αγγειοκινητικά (εξάψεις και ιδρώτες), διακυμάνσεις στη διάθεση και ενοχλήσεις στο ουρογεννητικό σύστημα (κυρίως ξηρότητα κόλπου). Λιγότερο συχνά αναφέρονται διαταραχές ύπνου, κατάθλιψη, πονοκέφαλος, ημικρανίες, αίσθημα παλμών και μυοσκελετικοί πόνοι ή ενοχλήσεις στις αρθρώσεις (σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να σκεφτόμαστε πάντα και πιθανά άλλα αίτια). Τα εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα τείνουν να υφίενται με τον χρόνο και σπάνια επιμένουν παραπάνω από 10 χρόνια ή μετά την ηλικία των 60 ετών. Σύμφωνα με στοιχεία της Βρετανικής Εταιρείας Εμμηνόπαυσης , μία στις τέσσερις πέρι- και μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες παρουσιάζει σοβαρά συμπτώματα που επηρεάζουν την ποιότητα ζωής.
Όσον αφορά τη θεραπεία, οι νέες οδηγίες δίνουν έμφαση σε μια ολιστική προσέγγιση και προσωποποιημένη θεραπεία, βασισμένη όχι μόνο σε φάρμακα, αλλά συνολική υποστήριξη και φροντίδα του σώματος και του νου. Η θεραπεία προσαρμόζεται στις ανάγκες κάθε γυναίκας, λαμβάνοντας υπόψη το ιατρικό της ιστορικό, τον τρόπο ζωής, την υποκειμενική αντίληψη της έντασης των συμπτωμάτων και τις προσωπικές της προτιμήσεις. Η ορμονική θεραπεία (δηλαδή η υποκατάσταση των ωοθηκικών ορμονών που ανεπαρκούν) εξακολουθεί να είναι η πιο αποτελεσματική μέθοδος για την ανακούφιση των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης (όταν έχουμε βεβαιώσει ότι τα συμπτώματα οφείλονται όντως στην εμμηνόπαυση). Σε γυναίκες με μήτρα χορηγείται συνδυασμός οιστρογόνου και προγεστερόνης, ενώ σε γυναίκες χωρίς μήτρα χορηγείται κατά κανόνα μόνο οιστρογόνο. Τα οιστρογόνα είναι διαθέσιμα σε διάφορες μορφές (ταμπλέτες, τσιρότα, gel, κρέμες) και δόσεις. Η δοσολογία και ο τρόπος χορήγησης συναποφασίζονται από γυναίκα και γιατρό ανάλογα με το ιστορικό, τις συνυπάρχουσες παθήσεις, τα συμπτώματα και την έντασή τους και τις προτιμήσεις της γυναίκας, μετά από ενδελεχή ενημέρωση για πιθανές παρενέργειες. Αξιολόγηση της ανταπόκρισης στη θεραπεία διενεργείται κατά κανόνα σε τρεις μήνες, ενώ είναι απαραίτητη και γυναικολογική συνεκτίμηση κυρίως για ορμονοεξαρτώμενες κακοήθειες, όπως του μαστού (προυπάρχουσα ορμονοεξαρτώμενη κακοήθεια αποτελεί κατά κανόνα αντένδειξη για τη συγκεκριμένη θεραπεία, εκτός από τοπικές κολπικές αλοιφές σε πολύ προσεκτικά επιλεγμένες περιπτώσεις). Εκτός από την ανακούφιση των εμμηνοπαυσιακών συμπτωμάτων, η ορμονική υποκατάσταση προστατεύει από την οστεοπόρωση και μειώνει τον κίνδυνο καταγμάτων, ενώ σε επιλεγμένες περιπτώσεις χορηγείται και ως καθεαυτή αντιοστεοπορωτική αγωγή.
Κατά τη συζήτηση για πιθανή θεραπευτική αντιμετώπιση πρέπει να αναφέρονται και οι μη ορμονικές εναλλακτικές, κυρίως σε γυναίκες που δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να πάρουν ορμονική θεραπεία. Ανάμεσα σε αυτές προεξάρχουν η γνωσιακή–συμπεριφορική θεραπεία (cognitive behavioral therapy – CBT) και η σωματική άσκηση. Κάποιες μελέτες δείχνουν θετικά αποτελέσματα με yoga, αρωματοθεραπεία και κάποιες τεχνικές ύπνωσης, ενώ παρά κάποια ενθαρρυντικά στοιχεία για μερικά φυτικά σκευάσματα (όπως black cohosh, έλαιο Oenothera, Maca, Dong Quai, φυτοοιστρογόνα) τα επιστημονικά δεδομένα για την αποτελεσματικότητά τους είναι περιορισμένα, αντιφατικά και μη καλής ποιότητας. Τέλος στις συγκεκριμές κατευθυντήριες οδηγίες δεν γίνεται λόγος για κάποια φάρμακα, όπως οι ανταγωνιστές νευροκινίνης 1 και 3 ή οι αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης, που σε κάποιες περιπτώσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη θεραπεία των εμμηνοπαυσιακών συμπτωμάτων.
Η εμμηνόπαυση δεν είναι ούτε ασθένεια ούτε το τέλος της θηλυκότητας, αλλά η αρχή ενός νέου κεφαλαίου, όμορφου και δυναμικού όσο και η προεμμηνοπαυσιακή περίοδος. Με ενημέρωση, υγιεινή ζωή και σωστή ιατρική καθοδήγηση, κάθε γυναίκα μπορεί να ζήσει αυτή τη φάση με υγεία, αυτοπεποίθηση και ευεξία.
