Το δημογραφικό αδιέξοδο της Περιφέρειας ΑΜΘ
Πρόβλεψη σοκ για μείωση
του πληθυσμού κατά 100.000
σε 20 χρόνια στην Αν. Μακεδονία – Θράκη
Μιλάει στον «Π.Τ.» ο Διευθυντής του νεοσύστατου Ινστιτούτου Πληθυσμιακών Ερευνών του Δ.Π.Θ. κ. Ζαφείρης
Του Θανάση Πολυμένη
ΣΕ ΜΙΑ ιδιαίτερα σημαντική κίνηση προχώρησε το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, ανακοινώνοντας την ίδρυση και έναρξη λειτουργίας του Ινστιτούτου Πληθυσμιακών Ερευνών, με διευθυντή τον Καθηγητή Δημογραφίας στο Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών κ. Κωνσταντίνο Ζαφείρη.
Πρόκειται για μια ενέργεια, η οποία έρχεται στην πλέον κατάλληλη χρονική στιγμή, καθώς το δημογραφικό ζήτημα της χώρας παρουσιάζει μεγάλη κατάρρευση, αλλά ακόμα μεγαλύτερη στην Περιφέρεια Αν. Μακεδονίας – Θράκης, η οποία βρίσκεται ήδη σε ελεύθερη πτώση από πληθυσμιακής απόψεως.
Το Ινστιτούτο Πληθυσμιακών Ερευνών είναι το πρώτο και μοναδικό που ιδρύεται στη χώρα και αυτό αποτελεί ένα βήμα, ώστε να διαφανούν οι αιτίες γύρω από το τι συμβαίνει στο ζήτημα του δημογραφικού.
Πάνω από 23 Καθηγητές Πανεπιστημίου
Ο «Π.Τ.», επικοινώνησε και μίλησε με το Διευθυντή του Ινστιτούτου κ. Ζαφείρη, ο οποίος είχε βρεθεί τον Μάιο του 2025 στη Δράμα, σε μια ημερίδα για το δημογραφικό που είχε διοργανώσει ο Σύλλογος Τριτέκνων Ν. Δράμας, όπου είχε παραθέσει και τότε μια σημαντική συνέντευξη στην εφημερίδα μας.
Σήμερα, από τη θέση του Διευθυντή του Ινστιτούτου Πληθυσμιακών Ερευνών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, ο κ. Ζαφείρης μας δίνει αρχικά μερικά ενδιαφέροντα στοιχεία: «Είναι το πρώτο Ινστιτούτο που ιδρύεται στην Ελλάδα και αποτελείται από 23 Καθηγητές Πανεπιστημίου, συν όσους Καθηγητές Πανεπιστημίου προετοιμάζουμε να συνεργαστούμε από την ημεδαπή και από την αλλοδαπή μαζί τους».
Προσπάθεια καταγραφής
Αυτό που σημειώνει αρχικά, είναι ότι «πρόκειται για μια μεγάλη προσπάθεια για την καταγραφή τόσο των δημογραφικών χαρακτηριστικών, όσο και των κοινωνικών και οικονομικών και λοιπών χαρακτηριστικών μιας κοινωνίας.
Η δημογραφία ουσιαστικά είναι το αποτύπωμα των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών παραμέτρων μιας περιοχής. Η πρώτη του στόχευση ως Ινστιτούτο που βρίσκεται στο Δ.Π.Θ., είναι η Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης, αλλά θα επεκτείνουμε τις έρευνές μας και την παρέμβασή μας, και αν θέλετε τη συνεισφορά μας, σε όλο το χωρικό επίπεδο της Ελλάδας. Ο στόχος μας είναι καταρχήν να αναλύσουμε την κατάσταση, να ενημερώσουμε τον κόσμο, να συζητήσουμε μαζί του, να προτείνουμε λύσεις που θα κάνουν το αύριο μας καλύτερο. Γιατί το δημογραφικό πρόβλημα δυστυχώς, δεν λύνεται. Αυτό σημαίνει ότι θα έχουμε μια βεντάλια ερευνών που θα ξεκινάνε από τη δημογραφία και θα καταλήγουν στην οικονομία, στην κοινωνία και όπου αλλού μπορείτε να φανταστείτε. Γι’ αυτό ακριβώς και είναι το ινστιτούτο τόσο μεγάλο και έχει επιστημονικό δυναμικό από όλα τα γνωστικά αντικείμενα τα οποία συνδέονται με το φαινόμενο αυτό».
Μείωση έως 100.000 άτομα σε 29 χρόνια στην ΑΜΘ
Στη διαπίστωση ότι το Ινστιτούτο ιδρύεται από το Δ.Π.Θ. σε μια Περιφέρεια η οποία αντιμετωπίζει το μεγαλύτερο δημογραφικό και όχι μόνο πρόβλημα στη χώρα και ο πληθυσμός της μειώνεται συστηματικά, ο κ. Ζαφείρης απαντάει:
«Αυτή τη στιγμή, στην ΠΑΜΘ, βρισκόμαστε στο χειρότερο σενάριο. Εάν δεν ληφθούν μέτρα, δεν αναπτυχθούν πολιτικές, τότε σε 20 με 30 χρόνια από τώρα, θα έχουμε έλλειμμα σε επίπεδο περιφέρειας περίπου 100 με 120 χιλιάδες ανθρώπους».
Όπως επισημαίνει, «τα προβλήματα είναι πάρα πολλά, διότι η Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης έχει τρεις μεγάλες ζώνες. Η μία ζώνη είναι τα αστικά κέντρα τα μεγάλα, η Αλεξανδρούπολη, η Κομοτηνή, η Ξάνθη, η Δράμα, η Καβάλα, τα οποία προσελκύουν κόσμο. Είναι οι πόλεις μεσαίου μεγέθους οι οποίες χάνουν λίγο κόσμο, και είναι και η ύπαιθρος χώρα, οι οικισμοί της υπαίθρου, οι οποίοι ερημώνουν».
Πολυεπίπεδη ανάπτυξη πολιτικών
Αυτό που επισημαίνει, «είναι προφανές ότι η ανάπτυξη πολιτικών πρέπει να είναι πολυεπίπεδη και δεν μπορεί να γίνει μία οριζόντια προσέγγιση του ζητήματος, αλλά πρέπει να υπάρξουν διαφορετικές προσεγγίσεις ανάλογα με τα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής. Μπορώ να πω π.χ., ότι οι άνθρωποι στα χωριά γεννούν αρκετά παιδιά, μόνο που είναι λίγοι. Αλλά οι άνθρωποι στις πόλεις που είναι περισσότεροι, γεννούν λιγότερα παιδιά.
Θα πρέπει επίσης να βρεθεί ένας τρόπος να συγκρατηθεί η φυγή του πληθυσμού της Περιφέρειας προς τις άλλες περιοχές της Ελλάδας. Γι’ αυτό νομίζω ότι το πρώτο πράγμα που πρέπει να κοιτάξουμε είναι η περιφερειακή ανάπτυξη και ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτής της ανάπτυξης».
Στην ερώτηση για το πώς μπορούμε να επιτύχουμε κοινωνική και περιφερειακή ανάπτυξη, ο κ. Ζαφείρης εξηγεί ότι «πρέπει να βελτιώσουμε την κοινωνική συνοχή. Κοινωνική συνοχή σημαίνει πάρα πολλά πράγματα. Σημαίνει, σύστημα υγείας, σημαίνει σχολεία, σημαίνει μετακινήσεις, σημαίνει υποδομές, σημαίνει τι κάνουμε με τους ηλικιωμένους, σημαίνει τι κάνουμε με τα μικρά παιδιά. Πρέπει να δούμε τους παράγοντες που μας επηρεάζουν. Έχουμε κάνει, άλλωστε, μια σχετική μελέτη πριν λίγα χρόνια και είδαμε ότι στις πόλεις, εκείνοι που χρειάζονται ιδιαίτερη στήριξη είναι οι μισθωτοί. Αυτοί κάνουν τα λιγότερα παιδιά. Όσο κι αν φαίνεται περίεργο!
Άρα βλέπουμε εδώ ότι υπάρχει ένα πολυεπίπεδο πρίσμα μέσα στο οποίο θα πρέπει να δουλέψουμε. Γι’ αυτό ακριβώς εμείς θα επικοινωνήσουμε την κατάσταση με την τοπική κοινωνία, θα ενημερώσουμε τις τοπικές κοινωνίες της περιοχής και θα συζητήσουμε με τις τοπικές κοινωνίες, κάνοντας ταυτόχρονα και τις επιστημονικές μας έρευνες, ώστε το ινστιτούτο αυτό να είναι μία πραγματική σύνδεση του πανεπιστημίου με την κοινωνία».
Στο σημείο αυτό τονίζει με ιδιαίτερη σημασία, ότι, «το ΔΠΘ είναι ο κύριος αναπτυξιακός πυλώνας της περιοχής. Και γι’ αυτό ακριβώς το Δημοκρίτειο στηρίζει την τοπική κοινωνία, και η τοπική κοινωνία το στηρίζει επίσης».
Τι φταίει για το δημογραφικό;
Μοιραία στη συζήτηση έρχεται η ερώτηση, για το τι φταίει για τη δημογραφική κατάρρευση, κυρίως στην Περιφέρεια Αν. Μακεδονίας – Θράκης. Όπως εξηγεί ο κ. Ζαφείρης, «κάθε περιοχή της Ελλάδας, κάθε Περιφέρεια, έχει τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τις ιδιαίτερες δυνατότητες, αλλά και τους ιδιαίτερους κινδύνους.
Το πρόβλημα στην ΑΜΘ, είναι πολύ μεγάλο, γατί δεν μπορεί να συγκρατήσει πληθυσμό. Και δεν μπορεί να συγκρατήσει πληθυσμό για τον απλούστατο λόγο ότι δεν υπάρχουν δουλειές. Ή δεν υπάρχουν οι συνθήκες που υπάρχουν, για παράδειγμα, στη Θεσσαλονίκη, στην Αθήνα ή σε μεγαλύτερα αστικά κέντρα, οι απαραίτητες συνθήκες ζωής».
Όπως σημειώνει, «άρα, το πράγμα που θα πρέπει να δούμε, είναι πώς θα πετύχουμε την περιφερειακή ανάπτυξη και με τι όρους θα πετύχουμε αυτή την περιφερειακή ανάπτυξη. Και ο λόγος είναι απλός: ένας νέος πρέπει να βρει δουλειά για να μείνει στον τόπο του. Ένας νέος πρέπει να έχει τα χρήματα, εάν θέλει, να κάνει την οικογένειά του. Ένας νέος θα πρέπει να νιώθει ότι ζει σε ένα φιλικό περιβάλλον, από την άποψη της κοινωνίας, φιλικό περιβάλλον ώστε να κάνει τα παιδιά του. Όταν νιώθει ότι ζει σε ένα εχθρικό περιβάλλον ή σε ένα περιβάλλον που δεν ασχολείται κανένας μαζί του ουσιαστικά, γιατί να μείνει, γιατί να κάνει τα παιδιά του εδώ ή και γιατί να κάνει περισσότερα παιδιά;»
Δεν είναι το ίδιο!
Επεκτείνοντας τη συζήτηση, ο κ. Ζαφείρης διευκρινίζει ότι «τον τελευταίο καιρό έχει μπει στην κουβέντα ότι η Ελλάδα με την Ευρώπη είναι στα ίδια όσο αφορά το δημογραφικό» και απαντάει ότι: «Δεν είναι τα ίδια πράγματα. Αν εμείς ήμασταν στη δημογραφική κατάσταση της Γαλλίας, που η Γαλλία περνάει δημογραφική κρίση, θα ήμασταν ευτυχισμένοι. Δεν μπορούμε τώρα να τα βάζουμε όλα μαζί εδώ και να τα ισοπεδώνουμε όλα. Δεν είναι όλα ίδια.
Τα σκληρά εργαζόμενα παιδιά
Αναφέρουμε στον κ. Ζαφείρη ότι τις προηγούμενες ημέρες κυκλοφόρησε μια έρευνα για το πόσο ευτυχισμένα είναι τα παιδιά σήμερα στην Ελλάδα (δημοσιεύθηκε στο χθεσινό τεύχος του «Π.Τ.») και ότι η Περιφέρεια ΑΜΘ είναι και εδώ ουραγός με 68%.
Χωρίς να μείνει στις λεπτομέρειες της έρευνας αυτής, τονίζει: «Η αλήθεια είναι ότι κάτι δεν κάνουμε καλά. Θα σας πω για παράδειγμα, πόσο σκληρά εργαζόμενο είναι ένα παιδί του Δημοτικού. Ας δούμε το σχολείο μας, ας δούμε ότι μετά θα πάει αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, μουσική, χορό, αθλητισμό. Αυτός είναι ένας σκληρά εργαζόμενος άνθρωπος.
Πού είναι η παιδική του ζωή; Αν δούμε το παράδειγμα της Γαλλίας, εκεί τα παιδιά πάνε στο σχολείο μέχρι τις πέντε το απόγευμα και μετά πάνε σπίτι τους και παίζουν. Το έχουμε εμείς αυτό εδώ πέρα; Όχι. Μετά μεγαλώνουν τα παιδιά μας, τα στέλνουμε στο Γυμνάσιο, αρχίζουν και τα περισσότερα το φροντιστήριο, το σχολείο δεν θεωρείται ότι καλύπτει τις ανάγκες, και μετά αρχίζει η κόλαση του Λυκείου, στην οποία κόλαση του Λυκείου θα καταλήξουμε με τις πανελλήνιες εξετάσεις, οι οποίες κατά τη γνώμη μου είναι ό,τι πιο αντιπαιδαγωγικό υπάρχει».
Στο σημείο αυτό, επισημαίνει ότι «εδώ στρεσάρονται τα παιδιά, τους δημιουργούντα πάρα πολλά προβλήματα, γι’ αυτό ακριβώς και βλέπουμε ότι πολλά εγκαταλείπουν την προσπάθεια. Αλλά κι εκείνα τα παιδιά που περνούν στο Πανεπιστήμιο, το πρώτο έτος είναι σε μια περίεργη κατάσταση. Επειδή έχουν περάσει όλο αυτό το ψυχολογικό στρες με τις πανελλήνιες εξετάσεις».
Το δημογραφικό ξεκινάει από τη γέννηση
Ερωτώμενος για το από πότε ξεκινάει το δημογραφικό ζήτημα, ο ίδιος σημειώνει ότι αυτό «σχετίζεται άμεσα με το κόστος ανατροφής του και την κοινωνική συμπαράσταση που έχει μία οικογένεια. Ειδικά στα αστικά κέντρα, όπου αν δεν έχεις ένα κράτος φοβερό, που να έχει αναπτύξει την κοινωνική του συνοχή πάρα πολύ, που να μπορεί να εναρμονίσει το ζευγάρι τη δουλειά με την οικογένεια και χίλιοι δυο παράγοντες, τότε τα πράγματα γίνονται πάρα πολύ δύσκολα. Δυστυχώς, στην Ελλάδα η οικογένεια θέλει στήριξη από τη στιγμή που δημιουργείται.
Μια ενεργή γήρανση
Στο σημείο αυτό ο κ. Ζαφείρης σημειώνει ότι «η κατάσταση είναι πάρα πολύ δύσκολη και πραγματικά πρέπει οπωσδήποτε να βελτιώσουμε πάρα πολλά πράγματα… Δεν θα πάμε στα βράχια, είμαστε ήδη στα βράχια. Και αυτό σημαίνει ότι, το πληθυσμιακό μας μέλλον είναι πολύ προβληματικό. Και υπάρχει και μία διάσταση εδώ πέρα, για την οποία δεν συζητάμε συνήθως. Είναι η διάσταση της μεγάλης γήρανσης του πληθυσμού, που είναι για μένα, το σημαντικότερο πρόβλημα με την αύξηση των ανθρώπων που είναι μεγάλης ηλικίας, μπαίνουν στη συνταξιοδότηση, αλλά και αυτούς που είναι πολύ μεγάλης ηλικίας, που είναι πάνω από 85 ετών».
Αναρωτώμενος για το «τι κάνουμε μ’ αυτούς τους ανθρώπους» και πώς μπορούμε να τους στηρίξουμε και πώς μπορούμε να τους φτιάξουμε τη ζωή τους καλύτερη, εξηγεί: «Οι άνθρωποι αυτοί αγωνίστηκαν όλη τους τη ζωή. Δεν μπορούμε να τους πούμε, εντάξει, πήρες σύνταξη κάτσε σπίτι, παίξε χαρτιά. Δεν γίνονται αυτά τα πράγματα. Πρέπει να επιτύχουμε τους όρους της ενεργούς γήρανσης, και να δούμε πώς θα αξιοποιήσουμε και τι θα πρέπει να προσφέρουμε παραπάνω σε αυτούς τους ανθρώπους, ώστε να έχουνε μία καλή ζωή».
