Τα νεολιθικά
καλλιτεχνικά συναισθήματα ΙΙ
Του κ. Γ. Κ. Χατζόπουλου, Τ. Λυκειάρχη
Κλείνοντας το ομότιτλο άρθρο μου, που δημοσιεύθηκε από αυτές τις στήλες, υποσχέθηκα να συνεχίσω την αναφορά μου στα καλλιτεχνικά συναισθήματα του νεολιθικού ανθρώπου, που έζησε είτε στον κάμπο της Δράμας είτε σε ημιορεινή ή και ορεινή περιοχή της επτά χιλιάδες χρόνια πριν.
Παρατηρώντας και μελετώντας είτε τα ευρεθέντα αντικείμενα κατά τις επίσημες ανασκαφικές έρευνες στο νεολιθικό οικισμό των Σιταγρών ή του Φωτολίβους είτε όσα διασώθηκαν από την άροση των νεολιθικών οικισμών τυχαία, διαπιστώνουμε ότι τα δημιουργήματα του νου και των χεριών του νεολιθικού ανθρώπου της Δράμας μπορούν να καταταγούν στις ακόλουθες ομάδες:
α. Στα αντικείμενα εκείνα, κυρίως πήλινα, τα οποία οφείλουν την κατασκευή τους στην αντιμετώπιση των διατροφικών του αναγκών, όπως χύτρες, αγγεία μικρών ή τεραστίων διαστάσεων, ηθμοί, αγγεία τοποθέτησης φρούτων (φρουτιέρες), τράπεζες πήλινες τοποθέτησης άρτων, μικρά πήλινα δοχεία για πόση υγρών (γάλακτος ή νερού) ή τεραστίων διαστάσεων για αποθήκευση σιτηρών ή ύδατος ή τέλος ηθμοί πήλινοι έχοντες κυλινδρικό σχήμα με οπές στα πλάγια για τον στραγγισμό οσπρίων (κυρίως άγριου μπιζελιού) ή άλλων καρπών, τα οποία συνέλεγαν από την άγρια φύση κατά την εποχή της ωρίμανσής τους.
β. Στην κατασκευή πήλινων πεσσών με ωοειδές σχήμα και με αιχμηρά άκρα, οι οποίοι χρησιμοποιούνταν ως βλήματα τοποθετημένα σε σφενδόνη για αμυντικούς ή επιθετικούς σκοπούς, λεπίδες από πυριτόλιθο, που τοποθετούνταν στην άκρη επιμήκους ξύλου και διαδραματίζανε τον ρόλο ακοντίου, χρησιμοποιούνταν δε είτε σε πολεμικές συγκρούσεις είτε και κατά τη διάρκεια θήρευσης αγρίων ζώων.
Οι αιχμηροί πυριτόλιθοι επεξεργασμένοι κατάλληλα χρησιμοποιούνταν ακόμη και για την εκδορά των θηρευομένων ζώων ή και των εξημερωμένων (χοίροι, αιγοπρόβατα) ή για την κατασκευή εργαλείων θερισμού (αυτοσχέδια δρεπάνια από ξύλο, στο οποίο είχαν εμπήξει λεπίδες από πυριτόλιθο).
Στο σημείο αυτό αναφέρω ότι από τα οστά των μικρών ζώων, που βρέθηκαν στους Σιταγρούς, το μεγαλύτερο μέρος τους ανήκε στα αρσενικά και ελάχιστο στα θηλυκά για ευνόητους λόγους. Τα οστά μεγάλων ζώων χρησιμοποιούνταν, μετά την επεξεργασία τους ως κρουστικά εργαλεία.
γ. Στην κατασκευή ειδωλίων, κυρίως πηλίνων, τα οποία παρίσταναν είτε υποδείγματα οικίσκων ή ομοιωμάτων τους είτε τραπεζών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα πήλινα ειδώλια, αλλά και τα μαρμάρινα (Κυκλάδες), τα οποία παριστάνουν μορφές ζώων, κυρίως όμως ανθρώπων. Εδώ διακρίνουμε τα ανθρωπόμορφα και ζωοανθρώπινα ειδώλια. Σ’ αυτά παριστάνονταν γυναικείες παχύσαρκες μορφές με υπερτονισμένα τα ανατομικά μέλη τους.
Ως προς τον σκοπό κατασκευής των ειδωλίων δεν υπάρχει ομοφωνία μεταξύ των προϊστορικών αρχαιολόγων.
Κατά τον Έβανς ειδώλια, που παριστάνουν γυναικείες μορφές, σχετίζονται με ταφικές συνήθειες.
Κατά τον Σοβιετικό Μακαρένκο τα προϊστορικά ειδώλια δεν ήταν τίποτε άλλο παρά παιχνίδια μικρών παιδιών. Ίσως ήταν και μια αιτία για την κατασκευή και τη χρήση τους, όχι όμως και αποκλειστικός λόγος κατασκευής τους.
Ο αείμνηστος Γ. Χουρμουζιάδης αναφερόμενος στην κατασκευή των ειδωλίων γράφει: «Για να καταλήξει κάποιος σε μια θεωρία ερμηνείας των χρήσεων (των ειδωλίων) θα πρέπει πρώτα να περάσει μέσα από μερικές παρατηρήσεις, που αφορούν την κατασκευή, τους τύπους και τα επιμέρους μορφολογικά χαρακτηριστικά των ειδωλίων» (Γ. Χουρμουζιάδη, Λόγια από Χώμα).
Ο Δημήτριος Ρ. Θεοχάρης στο έργο του «Νεολιθικός Πολιτισμός» αναφερόμενος στην κατασκευή των ειδωλίων σημειώνει: «Έτσι θερμή, νεανική και άμεση είναι η τοποθέτησή του απέναντι στη γυναίκα – μητέρα, στο σπίτι και στα ζώα που έχει δαμάσει. Αυτά είναι τώρα τα μεγάλα αγαθά που πρέπει να εξασφαλιστούν, να πληθύνουν και να διαρκέσουν! Έκφραση της επιθυμίας αυτής και της ευχής είναι ίσως τα ειδώλια». Άποψη που δεν απέχει από τον πραγματικό σκοπό κατασκευής.
Συμπληρώνοντας την άποψη αυτή του Θεοχάρη θα μείνουμε ειδικά στην κατασκευή του ειδωλίου, που παριστάνει την παχύσαρκη γυναικεία μορφή με υπερτονισμένα τα ανατομικά της μέλη. Αυτή ακριβώς η παρουσίαση της μητέρας – Γης ή της θεάς της Γονιμότητας δεν απηχεί το μεγάλο πόθο του προϊστορικού ανθρώπου για αφθονία αγαθών, που θα συντελέσουν στην επιβίωσή του αποφεύγοντας την απώλεια ζωής από ασιτία;
δ. Στην κατασκευή εργαλείων, όπως αξινών, πελέκων και άλλων για κοπτική ή άλλη χρήση από πέτρα ή κόκαλο ή μέταλλο.
ε. Στην κατασκευή αγκίστρων για αλιευτικούς σκοπούς. Η αφθονία των νερών της δραμινής γης ευνοούσε την παρουσία πλούσιων αλιευμάτων με τον γουλιανό να ξεπερνά το βάρος των 20 κιλών, ενώ οι μεριάνες, τα γριβάδια, τα κεφαλόπουλα και η άγρια πέστροφα εξακολουθούν και σήμερα να κάνουν αισθητή την παρουσία τους.
στ. Στην κατασκευή κοσμημάτων από κελύφη υδάτινων οργανισμών ή οστών. Η φιλαρέσκεια ή κάποιος άλλος λόγος ίσως αποτρεπτικός της βασκανίας ή της βλαπτικής επήρειας δαιμονικών δυνάμεων οδήγησε τον νεολιθικό άνθρωπο να προβεί στην κατασκευή δαχτυλιδιών ή βραχιολιών από όστρακα. Όποιος κι αν ήταν ο λόγος της κατασκευής αυτών των κοσμημάτων, δήλωνε ότι ο νεολιθικός πρόγονος των Δραμινών πέρα από τη συντήρηση της σάρκας του, είχε και την έγνοια της παρουσίας κάλλους ή γοήτρου ή τέλος προστασίας. Συνεπώς είναι εμφανής η διάκρισή του από το άλογο ζωικό βασίλειο, που η έγνοια του είναι η επιβίωσή του και η διαιώνισή του. Στηριζόμενοι λοιπόν σ’ αυτού του είδους τα εγκεφαλικά επινοήματά του, έχουμε χρέος να τον αντιμετωπίζουμε με περισσότερο προβληματισμό για την πνευματική του λειτουργία.
Τον ίδιο συλλογισμό για την πνευματική λειτουργία του νεολιθικού προγόνου των Δραμινών επιρρωνύει και η εύρεση κατά τις ανασκαφές στους Σιταγρούς πέρα από τα εγχάρακτα σφονδύλια και τα σύνεργα της υφαντικής, όπως τα κυκλικά με οπή στο κέντρο πήλινα υφαντικά βάρη ή αυτά που έχουν σχήμα τραπεζοειδές με οπή στο άνω μέρος και το μέγεθός τους ποικίλλει ανάλογα με τις ανάγκες της ύφανσης. Τόσο τα κυκλικά, όσο και τα τραπεζοειδή υφαντικά βάρη στερούνται και της υποτυπώδους ακόμη διακόσμησης.
Η επινόηση του υφαντικού έργου και η εγκατάλειψη της δοράς των ζώων για επενδυτικούς ή άλλους λόγους διαφαίνεται από το αποτύπωμα στη βάση αγγείων, τα οποία τοποθετούνταν νωπά για στέγνωμα στον ήλιο πάνω σε υφάσματα.
Από τα αποτυπώματα αυτά αντλούμε την πληροφορία για τη χρήση του τρόπου ύφανσης, ενώ τα ευρεθέντα πήλινα σφονδύλια και τα πηνία (= καρούλια) (Σέσκλο) μας κάνουν γνωστό τον τρόπο μετατροπής του μαλλιού σε κλωστή (γνέσιμο μαλλιού).
Συνεπώς από τη συντήρηση μικρών ζώων (αιγοπροβάτων) ή αγρίων δεν άφησαν τίποτε ανεκμετάλλευτο (σάρκα, δορά, οστά, έριο). Κυριαρχούσε λοιπόν το πνεύμα μιας ζηλευτής, ευρηματικής και υποδειγματικής οικονομίας.
Εκείνο που πρέπει να προσεχθεί ιδιαίτερα είναι η μετάβαση από τα μονόχρωμα αγγεία στα διακοσμημένα με μαιανδρολαβύρινθους ή γεωμετρικά σχήματα χωρίς να λείπει από κάποια αγγεία η νατουραλιστική νοοτροπία ή η εγχάρακτη διακόσμηση από τα σφονδύλια.
Κλείνοντας ας μου επιτραπεί να σημειώσω ότι η μελέτη των δημιουργημάτων του προϊστορικού προγόνου πέρα από την αντιμετώπιση των προβλημάτων της επιβίωσης, γοητεύει σοβαρά τους μελετητές τους και τους παρακινεί να επισημάνουν πως, ενώ αυτός διέρχεται την αχλύ της σκέψης, εμφανίζεται όχι μόνο πρακτικός, αλλά και επινοητικός και προικισμένος με καλλιτεχνικά συναισθήματα, που η μελέτη τους κινεί το σοβαρό ενδιαφέρον. Αναμφίλεκτα η μελέτη της ζωής του προϊστορικού προγόνου μας δεν εξαντλείται μέσα σε δυο άρθρα.
