Τα στοιχεία Άυλης Πολιτιστικής
Κληρονομιάς της Δράμας
Αρχίζοντας από τα Θρακιώτικα Κάλαντα Καλαμπακίου μέχρι τους Αράπηδες Μοναστηρακίου και τα Μπαμπούγερα Καλής Βρύσης
Του Θανάση Πολυμένη
Η ΔΡΑΜΑ, είναι μια περιοχή με πλούσια πολιτιστική παράδοση και κληρονομιά. Έχει την τύχη να έχει ανθρώπους, οι οποίοι μοχθούν καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, προκειμένου να μπορέσουν κρατήσουν σε ένα πολύ καλό επίπεδο όλα αυτά τα στοιχεία.
Η πολιτιστική κληρονομιά ενός τόπου, είναι η ιστορία του, είναι η ταυτότητά του, είναι η ζώσα πολιτιστική του παράδοση. Είναι οι μνήμες και οι ιστορίες των παππούδων και των γιαγιάδων μας, είναι τα έθιμα, είναι τα δρώμενα. Και για τη Δράμα όλα αυτά έχουν ιδιαίτερα μεγάλη σημασία και ιστορία.
Στο σημερινό μας σημείωμα, κάνουμε μια αναφορά σ’ αυτήν την κληρονομιά, δίνοντας ιδιαίτερη βάση στη λεγόμενη Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά (ΑΠΚ εν συντομία). Αυτή περιλαμβάνει ζωντανές παραδόσεις, εκφράσεις, γνώσεις, τεχνικές, έθιμα και τελετές που κληρονομούνται από γενιά σε γενιά (όπως τραγούδια, χοροί, προφορικές παραδόσεις, κοινωνικές πρακτικές). Όλα αυτά αποτελούν την ψυχή ενός πολιτισμού και βασικό στοιχείο της ταυτότητας μιας κοινότητας.
Τα βασικά χαρακτηριστικά της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (ΑΠΚ), είναι η ζωντανή παράδοση, η οποία διαρκώς εξελίσσεται και ανανεώνεται, δεν «παγώνει» σε μια αυθεντική μορφή.
Είναι η συλλογική αναγνώριση, όπου οι ίδιες οι κοινότητες την αναγνωρίζουν ως μέρος της ταυτότητάς τους. Είναι η μετάδοση, ό,τι περνάει από γενιά σε γενιά, συχνά μάλιστα προφορικά. Και ακόμα, η ποικιλία, η οποία περιλαμβάνει μουσική, χορό, θέατρο, κοινωνικές πρακτικές, τελετές, γνώση για τη φύση, τεχνικές χειροτεχνίας.
Στοιχεία της Δράμας στην ΑΠΚ
Στο πλαίσιο αυτό, πολιτιστικοί φορείς της Δράμας, έχουν εντάξει πολλά στοιχεία στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Και επειδή είναι αρκετά και τα περισσότερα από αυτά αναφέρονται στις ημέρες των Χριστουγέννων αλλά και τα δρώμενα των μεταμφιέσεων, παρουσιάζουμε σήμερα εδώ έναν σύντομο κατάλογο από αυτά.
Τα θρακιώτικα κάλαντα Χριστουγέννων του Καλαμπακίου
Τα κάλαντα που ψάλλονται τη νύχτα των Χριστουγέννων από ομάδες ανύπαντρων ανδρών αποτελούν πολύτιμη κληρονομιά των προσφύγων από το Κρυόνερο Ανατολικής Θράκης. Αποτελούν μια ενότητα δέκα τραγουδιών που εκτός από την αναγγελία του χαρμόσυνου γεγονότος της γέννησης του Θεανθρώπου προχωρούν πιο μακριά, έως τη Σταύρωση και την Ανάσταση. Σε κάθε τους στίχο αποτυπώνεται η βαθιά θρησκευτικότητα των προγόνων μας.
Το εθιμικό τυπικό που τα συνοδεύει μπορεί σήμερα να μην τηρείται, αποτελεί όμως πολύτιμη αναφορά και παρακαταθήκη και οφείλουμε να τα βλέπουμε μέσα από αυτό και όχι απλά ως τραγούδια ή απλά κάλαντα.
Τα Χριστουγεννιάτικα Θρακιώτικα Κάλαντα, τραγουδιούνται ακόμα το βράδυ της παραμονής διατηρώντας το χρώμα, τον λόγο, το τυπικό και κυρίως, αποτελούν σημείο αναφοράς των κατοίκων του Καλαμπακίου.
Το Κουρμπάνι του Αγίου Αθανασίου
Επίσης, το Καλαμπάκι έχει εντάξει στην ΑΠΚ το Κουρμπάνι, ανήμερα της εορτής του Αγίου Αθανασίου στις 18 Ιανουαρίου.
Είναι από τα ελάχιστα γνήσια πανηγύρια που απέμειναν και συνεχίζουν με τον ίδιο τρόπο στο νέο τόπο εγκατάστασης εδώ και εκατό χρόνια, έχοντας μετεξελιχθεί από έθιμο μιας συγκεκριμένης προσφυγικής ομάδας σε συλλογική έκφραση της κοινότητας που κατάφερε να διαμορφώσει την κοινή ταυτότητα πάνω σε μια μνήμη που δεν ήταν κοινή. Το «κουρμπάνι» δεν είναι απλά ένα έθιμο, είναι η συνάντηση τριών γενιών που κρατούν την υπόσχεση που δόθηκε από τους πρώτους κατοίκους του χωριού.
Το κουρμπάνι στο Καλαμπάκι, κατάφερε να διατηρήσει τον αρχικό του χαρακτήρα, δηλαδή την καθολική συμμετοχή, τον πυρήνα τέλεσής του και την ακολουθία που κάθε πράξη έχει συνενώνοντας όλους όσοι επέλεξαν να ζήσουν στο χωριό διαμορφώνοντας κοινό σημείο αναφοράς.
Το κουσκους Καλαμπακίου
Επίσης, το Καλαμπάκι έχει εντάξει στο Εθνικό Ευρετήριο την παρασκευή του χειροποίητου κουσκούς, που φτιάχνεται στην περιοχή και αποτελεί αγαπημένο έδεσμα των Καλαμπακιωτών είτε μένουν στο χωριό είτε αλλού. Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερες νέες γυναίκες και άνδρες εξέφρασαν την επιθυμία να μάθουν τον τρόπο παρασκευής του και απευθύνθηκαν στον Μορφωτικό Πολιτιστικό Σύλλογο για να μπορέσουμε να βρούμε τρόπους διαφύλαξης και συνέχισης μέσα από δομές μαθητείας που μπορούν να γίνουν στον χώρο του συλλόγου. Για την παρασκευή του απαιτείται η χρήση ιδιαίτερης ξύλινης σκάφης που προέρχεται από ενιαίο κορμό δένδρου, χωρίς να φέρει ενώσεις, λαξεύεται με σκεπάρνι και αποτελεί περιουσία της οικογένειας, καθώς και ιδιαίτερα κόσκινα.
Ο Πολίτικος Χασάπικος, είναι ένα ακόμα στοιχείο που έχει ενταχθεί στην ΑΠΚ.
Τέλος, η Καλογευροδευτέρα, ένα δρώμενο που λαμβάνει χώρα τη Δευτέρα της Τυρινής. Η Καλογεροδευτέρα, είναι ένα από τα σημαντικότερα δρώμενα, μοναδικό στην περιοχή της Δράμας, και είναι το λαϊκό ευγονικό δρώμενο του θρακικού Καλόγερου.
Σύμφωνα με όσα κάνει γνωστά ο Μορφωτικός Πολιτιστικός Σύλλογος Καλαμπακίου, το δρώμενο του Θρακικού Καλόγερου που επιτελείται κάθε χρόνο ως «Καλογεροδευτέρα», την Δευτέρα της Τυρινής, βιώνεται από όλη την κοινότητα ως παρακαταθήκη και ανάμνηση μιας γενιάς που έφυγε αλλά εξακολουθεί να είναι παρούσα.
Για άλλα τα παραπάνω, αξίζει να αναφέρουμε ότι όλα αυτά έγιναν από τον Μορφωτικό και Πολιτιστικό Σύλλογο Καλαμπακίου.
Οι Αράπηδες Μοναστηρακίου
Σημαντική προσφορά στην πολιτιστική παράδοση του τόπου, έχουν τα διονυσιακά δρώμενα των μεταμφιέσεων, που τελούνται αμέσως μετά τα Φώτα, του Αηγιάννη και για τρεις συνεχόμενες ημέρες.
Το πρώτο από όλα τα έθιμα που εντάχθηκαν από τη Δράμα, είναι οι Αράπηδες Μοναστηρακίου. Η επιτέλεση του εθίμου των Αράπηδων αποτελεί κορυφαίο πολιτιστικό γεγονός για το Μοναστηράκι με ιδιαίτερη σημασία για τη διατήρηση της αίσθησης της κοινής καταγωγής, της ιστορίας και της ταυτότητας της κοινότητας. Τελείται την ημέρα των Θεοφανείων με σκοπό «το καλό και τη σοδειά», ενώ η διαφύλαξη του εθίμου βασίζεται στη συμμετοχή των νέων. Οι «Αράπηδες» είναι μια ομάδα νέων ανδρών μεταμφιεσμένων με μαύρες κάπες και ψηλές οξυκόρυφες μάσκες από γιδοπροβιές, κουδούνια στη μέση και ξύλινο σπαθί στα χέρια. Συνοδευόμενοι από τους, επίσης, μεταμφιεσμένους «Παππούδες», «Γκιλίγκες», «Τσολιάδες» και υπό τους ήχους των τρίχορδων αχλαδόσχημων λυρών και νταϊρέδων, περιφέρονται στον οικισμό χορεύοντας. Η «τσέτα», η ομάδα των μεταμφιεσμένων, συγκροτείται αποκλειστικά από νέα παιδιά και άνδρες του χωριού ηλικίας 14 έως 40 χρόνων.
Τα Μπαμπούγερα Καλής Βρύσης
Τα Μπαμπούγερα Καλής Βρύσης, είναι ένα δρώμενο με παράδοση αιώνων, κρατάει από τα αρχαία χρόνια του Διόνυσου και της διονυσιακής λατρείας, ενώ καλεί τον κόσμο να διασκεδάσει και να γλεντήσει σε παραδοσιακούς ρυθμούς.
Κυρίαρχο στοιχείο τα «Μπαμπούγερα», όπως αποκαλούνται οι μεταμφιεσμένοι που κάνουν την εμφάνιση τους στους δρόμους του χωριού, ορμητικοί και υπερκινητικοί, ωσάν σύγχρονοι σάτυροι (ακόλουθοι) του θεού Διόνυσου.
Μπαμπούγερα κατά παράδοση ντύνονται άνδρες, ωστόσο, σήμερα μεταμφιέζονται και λίγες γυναίκες και παιδιά. Φορούν μακρύ λευκό εσώρουχο που καλύπτει τα πόδια και μαύρο φλοκωτό αμάνικο πανωφόρι με εικονική καμπούρα. Καλύπτουν το κεφάλι με τραγόμορφη μάσκα από λευκό μάλλινο ύφασμα. Παριστούν τα φρύδια, το μουστάκι και τη γενειάδα χρησιμοποιώντας κομμάτια από δέρμα κατσίκας με μαύρο τρίχωμα. Δύο σειρές από φασόλια σχηματίζουν την οδοντοστοιχία. Στη μέση δένουν τέσσερα μεγάλα χυτά κουδούνια (κυπριά) μπροστά και ένα σφυρήλατο (μπατάλι) πίσω, των οποίων ο συνδυασμός γίνεται έτσι ώστε να παράγεται αρμονικός ήχος. Τα Μπαμπούγερα τρέχουν, κινούνται νευρικά και αναπηδούν ομαδικά προκαλώντας το δυνατό, αλλά αρμονικό ήχο των κουδουνιών, ώστε να ξυπνήσουν τις βλαστικές δυνάμεις της φύσης από το λήθαργο του χειμώνα και να αποτρέψουν το κακό.
Ιπποδρομίες Δοξάτου
Αξίζει να σημειωθεί ότι, το Δοξάτο έχει εγγράψει δύο στοιχεία στην ΑΠΚ. Το πρώτο που είχε ενταχθεί είναι οι Ιπποδρομίες Δοξάτου, που γίνονται κάθε χρόνο τις ημέρες 1 και 2 Μαΐου. Πρόκειται για ένα σπουδαίο δρώμενο, που έχει διατηρηθεί αναλλοίωτο από τις ρίζες του μέχρι σήμερα στα βάθη των αιώνων.
Το έθιμο παραμένει μέχρι σήμερα ζωντανό, χάρη στις προσπάθειες του Ιππικού Συλλόγου Δοξάτου «Φίλιπποι» και στηριζόμενο στην σχέση του ανθρώπου με τα άλογα. Μια σχέση που ξεκινά από τους Αρχαίους Μακεδόνες και συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας. Άλλωστε το Δοξάτο είναι ένας τόπος όπου η ιδιαίτερη σχέση των κατοίκων με τα άλογα είναι πασιφανής.
Σπαθόλαδο και σπαθουράκι
Το πρόσφατα και τελευταίο στοιχείο που έχει ενταχθεί, είναι η παρασκευή του σπαθόλαδου και του σπαθουράκι από τον Μορφωτικό και Πολιτιστικό Σύλλογο του Δοξάτου.
Η συλλογή του φυτού γίνεται προς το τέλος της άνοιξης και τις αρχές του καλοκαιριού σε καθαρές περιοχές, μακριά από ρύπους και φυτοφάρμακα. Κόβουν προσεκτικά τα κλαδιά με τα άνθη, προσέχοντας να μη ξεριζώσουν όλο το φυτό, ώστε να το αφήσουν να ανθοφορήσει και την επόμενη χρονιά. Με τα άνθη και την προσθήκη τσίπουρου παρασκευάζουν το Σπαθουράκι, ενώ με τα ανθισμένα κλαδιά και την προσθήκη ελαιόλαδου παρασκευάζουν το Σπαθόλαδο.
Παράγωγα του σπαθόχορτου, το Σπαθουράκι και το Σπαθόλαδο, περιγράφονται στο σκεπτικό της απόφασης ως «αναπόσπαστο μέρος της τοπικής νοικοκυροσύνης που μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά, διατηρώντας ζωντανές τις εθνοβοτανικές γνώσεις της κοινότητας».
Το Δίκτυο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς Δράμας
Για όλα αυτά, οι άνθρωποι των Πολιτιστικών Συλλόγων που έχουν στοιχεία ΑΠΚ, έχουν ιδρύσει ένα Δίκτυο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς Δράμας, με στόχο τη διαφύλαξη, προοπτική και βιώσιμη ανάπτυξη των στοιχείων αυτών στη Δράμα. Το Δίκτυο ιδρύθηκε και λειτουργεί με την αμέριστη βοήθεια της Αναπτυξιακής Εταιρείας Δράμας.
Στο Δίκτυο συμμετέχουν, η Αναπτυξιακή Εταιρεία Δράμας, Μορφωτικοί Πολιτιστικοί Σύλλογοι Μοναστηρακίου, Καλαμπακίου, Καλής Βρύσης και ο Ιππικός Όμιλος Δοξάτου.
