Θανάσης Παπαζώτος
Ένας Δραμινός Αρχαιολόγος και Βυζαντινολόγος
παγκόσμιου βεληνεκούς τιμάται από την Εφορία
Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης
Με αφορμή την συμπλήρωση 30 χρόνων από τον πρόωρο θάνατό του
Του Θρασύβουλου Πεγγαρά
Ήταν νωρίς το απόγευμα μιας ανοιξιάτικης ημέρας, εκεί κάπου στα τέλη της δεκαετίας του ‘60, όταν δυο παιδιά, μαθητές της τελευταίας τάξης του εξατάξιου τότε γυμνασίου, ξεκίνησαν μία εξερεύνηση που θα σημάδευε το μέλλον και τη μοίρα του ενός.
Οι πληροφορίες για ευρήματα στην περιοχή από τον γοητευτικό κόσμο της αρχαιότητας ήταν κοινό μυστικό μεταξύ των ντόπιων. Χρειαζόταν απλώς κάποιος να τις συγκεντρώσει, να τις αξιολογήσει, ώστε να καταστούν αξιοποιήσιμες. Αυτοσχέδιοι χάρτες, πρωτόλεια σχέδια δράσης, και ένας ακατανίκητος παιδικός ενθουσιασμός, μεταμόρφωσαν δυο παιδιά, σε ατρόμητους επίδοξους εξερευνητές, αποφασισμένους να αποκαλύψουν στην ανθρωπότητα, τα αρχαία μυστικά ενός μεγαλειώδους πολιτισμού.
Το σούρουπο που δε θα αργούσε, θα τους παρείχε ένα διακριτικό πέπλο κάλυψης-απόκρυψης. Κι έτσι, δυο παιδιά, οπλισμένα με περίσσιο θάρρος, προικισμένα με μπόλικη άγνοια κινδύνου, και με συντροφιά τους έναν μεγάλο σκοπό, κίνησαν για τον πρώτο σταθμό της αποστολής τους. Πορεία προς τα νοτιοδυτικά, στα τενάγη των Φιλίππων. Με τα πόδια βεβαίως, από τον Άγιο Αθανάσιο, σε μια απόσταση χιλιομέτρων. Η πρώτη τους ανασκαφή είχε μόλις ξεκινήσει, και θαρρείς πως ένα πανάρχαιο μικρόβιο, κρυμμένο καλά μέσα στο υγρό χώμα, περίμενε χιλιάδες χρόνια εκεί, για να εισχωρήσει ως αλλόκοσμος ξενιστής, μέσα στον οργανισμό του ενός παιδιού. Ενός παιδιού διαφορετικού, ενός παιδιού που ήταν φορέας ενός μεγάλου ονείρου. Να φέρει έναν χαμένο πολιτισμό, αιώνες πολλούς μετά, ξανά στο φως.
Η έρευνα τους απέδωσε μόλις κάποια λίγα κεραμικά και κάποια αρχαία ίσως θραύσματα, τα οποία όμως δεν στάθηκαν αρκετά για να φέρουν τον κορεσμό στο ασίγαστο πάθος τους. Ευρήματα προφανώς ασήμαντα, για αυτούς όμως ήταν ο πιο αμύθητος θησαυρός του κόσμου. Αυτό τους συνεπήρε, όμως όχι μόνο δε έσβησε τη διψά τους, αλλά αντίθετα, τους έδωσε την επιβεβαίωση, την ελπίδα, το ‘’καύσιμο’’, για να συνεχίσουν την αναζήτηση για κάτι μεγαλύτερο, για κάτι σημαντικότερο. Πράγμα που τελικά συνέβη λίγη ώρα μετά, κι έτσι, η νύχτα εκείνη, που δυο παιδιά γύρισαν σπίτι τους θριαμβευτές, έμελε να γίνει η απαρχή της όμορφης ιστορίας ενός εμβληματικού ανθρώπου.
Ένας αρχαιολόγος είχε μόλις γεννηθεί, και, κόσμος και επιστημονική κοινότητα, θα τον γνώριζαν λίγα χρόνια αργότερα με το όνομα Θανάσης Παπαζώτος. Συνεργός και συνοδοιπόρος του εκείνη τη μέρα, ο συμμαθητής και επιστήθιος φίλος του, Μιλτιάδης Σαμλίδης, ο οποίος ανοίγει για λογαριασμό του «Π.Τ.», την χρονοκάψουλα εκείνης της περιπετειώδους ιστορίας: «Ήμασταν παιδιά, έχουν περάσει σχεδόν 60 χρόνια από τότε, και ως εκ τούτου θυμάμαι λίγα πράγματα. Η μνήμη έχει κάπως ξεθωριάζει, οι αναμνήσεις είναι κάπως θολές, όμως εκείνο που θυμάμαι με σιγουριά και καθαρότητα, είναι ότι ο Θανάσης είχε μεγάλη αγάπη και ενθουσιασμό για αυτές μας τις περιπέτειες.
Ο δρόμος, μετά από πολύ περπάτημα, μας έβγαλε στην βάλτα. Λασποχώραφα παντού, πατούσαμε και τα πόδια μας βουλιάζαν. Είδαμε μπροστά μας μια τούμπα, ένα ύψωμα που μόλις το δεις, καταλαβαίνεις αμέσως ότι πρόκειται για ανθρωπινή κατασκευή. Ο Θανάσης είπε αμέσως πάμε εκεί, και με δυο δρασκελιές φτάσαμε. Σκάψαμε λίγο με τα χέρια μας και βρήκαμε, θυμάμαι, κάποια κεραμικά και κάποια θραύσματα. Σταθήκαμε να τα κοιτάξουμε για λίγο, μετά περπατήσαμε, και ούτε κι εγώ δε θυμάμαι πως, έχω κενό εδώ στη μνήμη μου, βρεθήκαμε έξω από το Κεφαλάρι.
Στον δρόμο της επιστροφής για τα σπίτια μας όμως, στον Άγιο Αθανάσιο, ο Θανάσης, είχε και κάτι άλλο κατά νου. Ούτε κι εγώ ξέρω πως, είχε ακούσει πληροφορίες, ίσως είχε κάνει και κάποια επίσκεψη μονός του πριν, για κάποια πολύ σημαντική τοποθεσία εκεί που έκρυβε κάτι σπουδαίο. Λίγα μόνο μετρά λοιπόν, διπλά από εκεί που σήμερα είναι οι Πηγές του δήμου Δοξάτου, μεταξύ των Πηγών και των σημερινών κοιμητηρίων του χωριού, αρχίσαμε να σκάβουμε ξανά. Τα δάχτυλα μας ματωμένα, τα νύχια μας γεμάτα χώμα αρχαίο, ώσπου ξαφνικά βρήκαμε κάτι που έκανε τα μάτια του Θανάση να λάμψουν. Αυτή τη φόρα ήταν κάτι όντως σπουδαίο. Ένα εντυπωσιακό ψηφιδωτό, σαν δάπεδο ενός αρχαίου παλατιού. Κάπου εκεί, καταλάβαμε ότι αυτό που έφερε η έρευνα μας στο φως, ήταν κάτι που μας ξεπερνούσε, και θυμάμαι ότι πήγαμε αμέσως να ειδοποιήσουμε. Μετά κάποιος πήρε κάπου τηλέφωνο, και σε λίγη ώρα ήρθαν κάποιοι άνθρωποι και έβαλαν πασαλάκια οριοθετώντας τον χώρο. Μέρες αργότερα, μας είπαν ότι επρόκειτο για ένα σημαντικό κτίσμα, που είχε και κάποια αρχαία πατητήρια για κρασί».
Η παραπάνω μαρτυρία, αφορά στον αρχαιολογικό χώρο των ‘’ΛΗΝΩΝ’’, και ήρθε στο φως όχι από την αρχαιολογική, αλλά από την δημοσιογραφική σκαπάνη. Αφορμή στάθηκε μια εξαιρετική εκδήλωση που διοργανώνει η Εφορία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, αύριο Παρασκευή στις 19:00, στο αμφιθέατρο του Μουσείου Ρωμαϊκής Αγοράς, αφιερωμένη στον μεγάλο Δραμινό Αρχαιολόγο και Βυζαντινολόγο, με αφορμή την συμπλήρωση 30 χρόνων από τον πρόωρο θάνατό του.
Ο Θ. Παπαζώτος (Δράμα 1951-Αθήνα 1996) πτυχιούχος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης. Υπηρέτησε ως επιμελητής αρχαιολόγος στην 9η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης και στην 11η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Βέροιας, της οποίας κατόπιν διετέλεσε προϊστάμενος. Το 1989-90 διετέλεσε επισκέπτης ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Illinois στο Urbana-Champaign, ενώ παράλληλα έδωσε μαθήματα και διαλέξεις στα Πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα των ΗΠΑ. Από το πλούσιο συγγραφικό του έργο διακρίνονται τα βιβλία: Η Βέροια και οι ναοί της, 11ος-18ος αι., Ιστορική και αρχαιολογική σπουδή των μνημείων της πόλης, Αθήνα 1994 (Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών 1995) και Βυζαντινές Εικόνες της Βέροιας, Αθήνα 1995. Η συνέπεια και το πάθος που τον διέκριναν, η πολύπλευρη και αισθαντική του φύση και το σπάνιο ήθος του, μαζί με την ενάργεια και την αμεσότητα του λόγου του, μας κληροδότησαν ένα πολύτιμο έργο για τον βυζαντινό κόσμο.
Για τον Θ. Παπαζώτο και το έργο του, θα μιλήσουν η Ιόλη Βιγγοπούλου, Δρ. Ιστορίας, τ. ερευνήτρια στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, και ο Βαγγέλης Μαλαδάκης, Δρ. Αρχαιολόγος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους. Στην εκδήλωση θα παρουσιαστούν εικαστικά έργα του Θ. Παπαζώτου.
