Με την ευκαιρία του Συνεδρίου για τις Λίμνες του Νέστου
Το Νευροκόπι καθρέφτης των ανισοτήτων
από την έλλειψη περιφερειακής πολιτικής
Δημογραφική συρρίκνωση, ενεργειακή φτώχεια, αγροτική παραγωγή υπό πίεση
ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ Συνέδριο που γίνεται το τριήμερο 26, 27 και 28 στο Κ. Νευροκόπι με τίτλο: «Οι Λίμνες του Νέστου ως Δίαυλος Συνεργασίας», αποτελεί μια σημαντική προσπάθεια εξωστρέφειας για την περιοχή.
Στο επίκεντρο των εργασιών του Συνεδρίου, το οποίο διοργανώνεται από το Δίκτυο Πόλεων με Λίμνες και το Δήμο Κ. Νευροκοπίου, θα βρεθούν ζητήματα που αφορούν την περιβαλλοντική υποβάθμιση, την ανάγκη για βιώσιμη διαχείριση των υδάτινων πόρων και την ενίσχυση της διασυνοριακής συνεργασίας.
Πέρα όμως από την οικολογική διάσταση, το Συνέδριο εστιάζει στην ενδυνάμωση των τοπικών κοινωνιών, την ανάπτυξη της περιφέρειας και την αντιμετώπιση του δημογραφικού φαινομένου.
Ο Δήμος Κάτω Νευροκοπίου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα περιοχής που αντιμετωπίζει δημογραφική ερήμωση, οικονομική ασφυξία και θεσμική αποδυνάμωση, παρά τον πλούτο της φύσης και της ιστορίας του. Είναι ένας καθρέφτης των ανισοτήτων που διαμορφώνονται όταν η περιφερειακή πολιτική αγνοεί τις ιδιαιτερότητες του τόπου. Η ανάδειξη των υδάτινων πόρων ως μοχλού συνεργασίας και ανάπτυξης, όπως προτείνεται στο συνέδριο «Οι Λίμνες του Νέστου ως δίαυλος συνεργασίας», μπορεί να αποτελέσει στρατηγική απάντηση σε αυτές τις προκλήσεις.
Το συνέδριο είναι ένα εργαλείο πολιτικής διεκδίκησης. Μέσα από τη θεματική του νερού, ο Δήμος έχει την ευκαιρία να προωθήσει ένα ολιστικό πλαίσιο πολιτικής για το Νευροκόπι, που θα ενώνει την οικολογική ευαισθησία με την κοινωνική δικαιοσύνη και την οικονομική βιωσιμότητα.
Το Συνέδριο, αποτελεί μια ευκαιρία, ώστε ο Δήμος να μπορέσει να συνδέσει την ανθεκτικότητα στην ακρότητα, στις ακραίες συνθήκες ενός ακριτικού Δήμου και όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Δήμος σε ένα ενημερωτικό σημείωμα: «Υπάρχουν τόποι που δεν φωνάζουν την αξία τους· την ψιθυρίζουν μέσα από την επιμονή για ύπαρξη και ζωή».
Και το Νευροκόπι είναι ένας τέτοιος τόπος.
Συνθήκες, καθημερινότητα και δημογραφικό
Όπως αναφέρει ένα ενημερωτικό σημείωμα του Δήμου Κ. Νευροκοπίου, η καθημερινότητα των κατοίκων διαμορφώνεται από ακραίες θερμοκρασίες, περιορισμένη πρόσβαση, δημογραφική συρρίκνωση, οικονομική ασφυξία και ενεργειακή φτώχεια.
Αυτός ο τόπος, όμως, δεν είναι μόνο ευάλωτος. Είναι και πολύτιμος. Είναι πεδίο όπου η φύση, η κοινωνία και η οικονομία συνυπάρχουν σε συνθήκες αυξημένης έντασης, και γι’ αυτό ακριβώς αξίζει στρατηγική, φροντίδα και πολιτική δικαιοσύνη. Και η χαρακτηριστική φράση είναι ότι το Νευροκόπι δεν ζητά προνόμια. Ζητά ισοτιμία!
Τα προβλήματα για την περιοχή είναι μεγάλα: Δημογραφική συρρίκνωση και περιφερειακή πολιτική, κλιματικές συνθήκες και ενεργειακή φτώχεια και άλλα ζητήματα.
Όσον αφορά στο ζήτημα της δημογραφικής συρρίκνωσης, ο Δήμος Κάτω Νευροκοπίου είναι ορεινός και απομονωμένος Δήμος, με έκταση 874,1 τ.χ. και πληθυσμό 5.323 κατοίκων, ο οποίος κατανέμεται σε 20 ιδιαίτερους οικισμούς.
Ο μέσος ετήσιος ρυθμός πληθυσμιακής μεταβολής είναι –3,8 %, με προβολές που οδηγούν σε 4.200 κατοίκους το 2029 και μόλις 2.800 κατοίκους το 2039, αν δεν αναστραφούν οι τρέχουσες τάσεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία της τελευταίας απογραφής ο πληθυσμός μειώθηκε κατά 33 %, ποσοστό που είναι το υψηλότερο πανελλαδικά.
Η πυκνότητα του πληθυσμού είναι 6 κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο έναντι 78 του εθνικού, ο αναλφαβητισμός μεγαλύτερος από 14% έναντι 4% του εθνικού, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ μικρότερο των 10 χιλ ευρώ, από τα χαμηλότερα στην ευρωπαϊκή ένωση και το μισό του εθνικού, το προσδόκιμο ζωής είναι 77 έτη έναντι 81 του μέσου εθνικού. Το 50 % των κατοίκων είναι μεγαλύτερο των 60 ετών, ενώ στα σχολεία όλων των βαθμίδων φοιτούν 450 μαθητές.
Στο ελληνικό πλαίσιο, ο Δήμος Κάτω Νευροκοπίου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ορεινού και ακριτικού δήμου που βιώνει έντονα τις συνέπειες της δημογραφικής μεταβολής.
Σύμφωνα με την Eurostat, το ποσοστό των ατόμων άνω των 65 ετών στην Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης ξεπερνά το 24%, ενώ το ποσοστό των νέων 15–29 ετών είναι κάτω από 14%, ενδεικτικό της δημογραφικής ανισορροπίας. Η τάση αυτή περιορίζει τις προοπτικές απασχόλησης, την αγροτική παραγωγή και τη βιωσιμότητα των βασικών υπηρεσιών.
Κλιματικές συνθήκες και ενεργειακή φτώχεια
Το Νευροκόπι καταγράφει συστηματικά τις χαμηλότερες θερμοκρασίες στην Ελλάδα, με χειμώνες που συχνά αγγίζουν τους –20°C, σύμφωνα με μετρήσεις του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Οι ακραίες και παρατεταμένες ψυχρές συνθήκες επηρεάζουν καθοριστικά την καθημερινότητα των κατοίκων: δυσχεραίνουν τις μετακινήσεις, περιορίζουν την πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες και αυξάνουν δραματικά την ενεργειακή κατανάλωση των νοικοκυριών.
Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ (2023), η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας στα νοικοκυριά της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης είναι κατά 18% υψηλότερη από τον εθνικό μέσο όρο κατά τους χειμερινούς μήνες, ενώ η κατανάλωση στερεών καυσίμων (ξύλο, πέλετ) είναι διπλάσια σε σχέση με τις πεδινές περιοχές της χώρας.
Παρά την εγγύτητα με το υδροηλεκτρικό εργοστάσιο της ΔΕΗ στον Θησαυρό, ένα από τα μεγαλύτερα ενεργειακά έργα της Βόρειας Ελλάδας με εγκατεστημένη ισχύ 120 MW και ετήσια παραγωγή άνω των 300 GWh, σύμφωνα με στοιχεία του ΑΔΜΗΕ και της ΔΕΗ, οι κάτοικοι του Νευροκοπίου δεν απολαμβάνουν κανένα αντισταθμιστικό όφελος. Δεν υφίσταται θεσμοθετημένο πλαίσιο αντισταθμιστικών παροχών για κοινότητες που φιλοξενούν ή γειτνιάζουν με ενεργειακές υποδομές, όπως προβλέπεται σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες (π.χ. Αυστρία, Γαλλία), παρά τις αυξημένες ανάγκες και τις κοινωνικές επιπτώσεις. Αντιθέτως, οι κάτοικοι πληρώνουν το ηλεκτρικό ρεύμα με βάση τα εθνικά τιμολόγια της ΔΕΗ, χωρίς καμία διαφοροποίηση για ψυχρές ή ακριτικές περιοχές.
Η ενεργειακή αδικία είναι εμφανής και αντιβαίνει στην αρχή της ενεργειακής δικαιοσύνης, όπως ορίζεται στο Ευρωπαϊκό Green Deal και στη Σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Ενεργειακή Φτώχεια (COM(2023) 566 final).
Οι κάτοικοι του Νευροκοπίου πληρώνουν υψηλό κόστος για την ενέργεια που παράγεται δίπλα τους, χωρίς να έχουν πρόσβαση σε ειδικά προγράμματα ή τεχνική υποστήριξη. Οι συχνές διακοπές ρεύματος, η έλλειψη δικτύου χαμηλών απωλειών και η απουσία ενεργειακής αυτονομίας εντείνουν την κοινωνική απομόνωση και την αίσθηση εγκατάλειψης.
Πατάτα και φασόλι υπό πίεση
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται επίσης από το Δήμο, στην καλλιέργεια και παραγωγή πατάτας και φασολιών. Η πατάτα Νευροκοπίου, διεθνώς αναγνωρισμένη για την ποιότητά της και καταχωρισμένη ως προϊόν υψηλής γαστρονομικής αξίας, αποτελεί τον βασικό πυλώνα της τοπικής αγροτικής οικονομίας. Ωστόσο, η παραγωγή της βρίσκεται υπό σοβαρή πίεση λόγω λειψυδρίας, υψηλού κόστους άρδευσης και απουσίας υποδομών.
Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥΠΑΑΤ) της Διεύθυνσης Αγροτικής Οικονομίας Δράμας, το φράγμα Λευκογείων κάλυψε μόλις το 20–35% των αρδευτικών αναγκών της περιοχής κατά την περίοδο 2023–2024. Οι παραγωγοί αναγκάστηκαν να καταφύγουν σε ιδιωτικές γεωτρήσεις, με κόστος εγκατάστασης και λειτουργίας που ξεπερνά τα 50.000 ευρώ ανά μονάδα.
Οι καλλιεργούμενες εκτάσεις πατάτας μειώθηκαν κατά 30–40% την τελευταία τριετία, ενώ η παραγωγή φασολιού ακολουθεί αντίστοιχη πτωτική πορεία, λόγω της ευαισθησίας της καλλιέργειας σε υδατικές και θερμικές συνθήκες. Παρά την υψηλή ζήτηση στην Ε.Ε. για ελληνικά προϊόντα ΠΟΠ/ΠΓΕ, οι παραγωγοί του Νευροκοπίου δεν αποκομίζουν ουσιαστικό οικονομικό όφελος, εξαιτίας:
– της απουσίας σύγχρονων υποδομών αποθήκευσης και μεταποίησης,
– της έλλειψης συλλογικών σχημάτων εμπορίας και πιστοποίησης,
– και της μη ύπαρξης στοχευμένων πολιτικών στήριξης για ορεινές και ακριτικές αγροτικές περιοχές.
Η απουσία στρατηγικής για την ενίσχυση της αγροτικής παραγωγής σε περιοχές με φυσικά πλεονεκτήματα, όπως το Νευροκόπι, υπονομεύει τη βιωσιμότητα του πρωτογενούς τομέα και εντείνει την τάση εγκατάλειψης της γης.
